1. Dr Aneta Chałańska
  2. Dr Ewa Dmowska
  3. Dr Renata Dobosz
  4. Mgr Łukasz Flis
  5. Mgr Aleksandra Gralak
  6. Dr Franciszek Kornobis
  7. Dr Krassimira Ilieva-Makulec
  8. Prof. Marek Tomalak
  9. Dr Grażyna Winiszewska
  10. Mgr inż. Olga Wiśniewska

Opis gatunku:
Samica: ciało długości 400-880 µm (Fortuner 1970). Głowa zaokrąglona, trochę szersza od ciała u nasady głowy. Wysokość głowy mniejsza niż jej szerokość. Sztylet z niewielkimi guzami u podstawy. Środkowe rozszerzenie gardzieli kształtu owalnego. Otworek wydalniczy umiejscowiony na wysokości węzła nerwowego lub przed nim, w niewielkiej odległości od środkowego rozszerzenia. Boczne pola stanowią około ¼ szerokości ciała, z 4 liniami. Woreczek zapochwowy dość krótki, mniej niż 4-krotna szerokość ciała, wąski. Ogon stożkowaty z wyrostkiem (mucro) w kształcie gwiazdy z 3-4 szczecinkami ostro zakończonymi.
Samce: często spotykane. Podobne do samic. Na końcu ogona wyrostek (mucro) z 2-4 szczecinkami.

Za: Instrukcja wykrywania nicieni za pomocą metod morfologiczno-metrycznych i molekularnych Chałańska et al. 2010

Węgorek ryżowiec

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fot. Węgorek ryżowiec, z publikacji Instrukcja wykrywania nicieni za pomocą metod

morfologiczno-metrycznych i molekularnych Chałańska et al. 2010.

 

Biologia węgorków
W strefie klimatu umiarkowanego zimują osobniki dorosłe zgromadzone w pąkach, stożkach wzrostu i resztkach roślinnych. Swoją aktywność wznawiają wiosną, wraz z rozpoczęciem wzrostu roślin. Nicienie wędrują w górę, po łodydze do liści, w cienkiej warstwie wody, stają się najbardziej ruchliwe w miejscach dużej koncentracji włosków epidermalnych, tj. na wierzchołkach wzrostu i spodniej stronie liści. Wysoka wilgotność powietrza umożliwia nicieniom przemieszczanie się z liścia na liść i z rośliny na roślinę. Wnikanie do liścia następuje przez szparki oddechowe i ma miejsce jedynie wtedy, gdy woda odparowuje z powierzchni roślin i warstewka wody jest tak cienka, że nicienie poruszają się bardzo wolno i mogą wtedy prześlizgnąć się przez aparat szparkowy. Po wniknięciu do liścia wędrują do tkanki miękiszowej, gdzie umiejscawiają się i w niej żerują. Rozwój jednego pokolenia węgorka chryzantemowca w temperaturze 14–17°C trwa 10–13 dni. Węgorki żyjące w liściach krótko przebywają w glebie, choć są w stanie przeżyć w niej 3–4 miesiące.

Występowanie
Występuje na wszystkich kontynentach, oprócz Antarktydy. Na terenie EPPO lokalnie wykazany z Bułgarii, Węgier, Włoch, Rosji (europejska), Słowacji.
[ze strony EPPO].

Rośliny żywicielskie
Rośliny żywicielskie to głównie truskawki i ryż. A. besseyi poraża także liczne rośliny ozdobne: chryzantemy, Ficus elastica, Hibiscus sp., Polianthes tuberosa i Saintpaulia ionantha oraz trawy (Panicum sp., Pennisetum sp., Setaria sp., Sporobolus sp.).[EPPO]

Szkodliwość i Ochrona
Objawy żerowania (porażenia)
Nicień ten żeruje i może dawać podobne objawy na roślinach jak inne węgorki liściowe: węgorek chryzantemowiec (A. ritzemabosi) oraz węgorek truskawkowiec (A. fragariae).


Ograniczanie liczebności i zwalczanie
Posiada obecnie status organizmu kwarantannowego. Przepisy fitosanitarne obejmują wykrywanie tego gatunku w nasionach ryżu (Oryza sativa) oraz w roślinach z rodzaju Fragaria przeznaczonych do sadzenia.
Należy stosować do nasadzeń wyłącznie materiał wolnego od szkodnika oraz prowadzić kontrolę zdrowotności sadzonek. W przypadku stwierdzenia jego występowania należy zastosować się do przepisów fitosanitarnych, zniszczyć materiał w którym go stwierdzono i przeprowadzić dezynfekcję dostępnymi preparatami narzędzi i sprzętu ogrodniczego, który miał z nim styczność.

Węgorek ryżowiec - Aphelenchoides besseyi (Christie 1942)

Węgorek ryżowiec

Fot. Węgorek ryżowiec, z publikacji Instrukcja wykrywania nicieni za pomocą metod morfologiczno-metrycznych i molekularnych Chałańska et al. 2010.

liczba próbek DNA
Sekwencja COI
Sekwencja 18S rDNA
Sekwencja 28S rDNA

 

Opis gatunku

Ciało wydłużone, cylindryczne. Samica długości L=450-610 µm, samiec długości L=410-580 µm. Ogon stożkowaty, zakończony małym mucro. Sztylet delikatny, długości 10-11 µm, z małymi guzikami. Samce występują często (Andràssy, 2007).

Węgorek kompostowiec APHELENCHOIDES COMPOSTICOLA Bastian 1865

Fot. Przód ciała Aphelenchoides composticola. Fot. E. Dmowska.

Literatura:

Andràssy I. 2007. Free-living Nematodes of Hungary (Nematoda Errantia) Volume II. Hungarian Natural History Museum and Systematic Zoology Research Group of the Hungarian Academy of Sciences, Budapest, 496 pp.


Biologia

Cykl rozwojowy samicy węgorka kompostowca trwa średnio ok. 10 dni. Samice tego gatunku są bardzo płodne; jedna samica wprowadzona do 300 g kompostu w ciągu 15 tygodni daje populację licząca 500 000 osobników. To oznacza, iż populacja tego nicienia w krótkim czasie może osiągać wysoką liczebność.

Występowanie

Występuje w Europie, w Azji, Ameryce Północnej i Australii (Andràssy, 2007).

Żywiciel

Nicień grzybożerny, szkodnik w pieczarkarniach.

Szkodliwość i Ochrona

Objawy żerowania

Nicienie żerując na grzybni mogą doprowadzić do zupełnego jej zaniku, co skutkuje obniżeniem plonu.

Straty w plonie spowodowane przez węgorka kompostowca

Straty w plonie zależą w dużym stopniu od tego, na jakim etapie uprawy nicienie grzybożerne zostały zawleczone do hali uprawowej.

Wyniki badań wskazują na to, że:

  • wprowadzenie 1, 10 lub 50 osobników węgorka kompostowca do 100 g kompostu w momencie siania grzybni powoduje obniżenie plonu, odpowiednio o 26%, 30% i 42%,
  • wprowadzenie tej samej liczby nicieni do okrywy prowadzi do obniżenia plonu o 14%, 18% i 21%.

Ograniczanie liczebności i zwalczanie nicieni

Sposoby zapobiegania dostaniu się szkodliwych nicieni do hali uprawowej.

  • zużyte podłoże powinno być natychmiast usunięte z najbliższego sąsiedztwa hali uprawowej,
  • przestrzeganie starannego czyszczenia opakowań wielokrotnego użytku, narzędzi, części maszyn, obuwia pracowników z resztek podłoża i gleby,
  • bardzo staranna dezynfekcja hali po zakończeniu cyklu uprawowego,
  • badanie torfu przeznaczonego do przygotowania okrywy pod kątem występowania nicieni.

Postępowanie w przypadku podejrzenia obecności nicieni w pieczarkarni

Nicienie są niewidoczne gołym okiem dlatego każde podejrzenie, że mogą znajdować się w hali należy zweryfikować u specjalisty-nematologa wyposażonego w odpowiedni sprzęt do ekstrakcji i identyfikacji nicieni.

W tym celu należy:

  • pobrać próby (ok. 1 kg) podłoża i okrywy z miejsc w których mogą występować nicienie. Próby umieścić w torebkach foliowych, zaetykietować (etykiety umieścić na zewnątrz worków) i wysłać jak najszybciej do najbliższego laboratorium nematologicznego.

Postępowanie w przypadku stwierdzenia nicieni w uprawie pieczarki

Nicienie grzybożerne są groźne na każdym etapie produkcji. W przypadku stwierdzenia ich obecności, jedyną słuszną, choć trudną decyzją jest całkowite usunięcie zainfekowanego podłoża i dezynfekcja hali parą wodną i środkami dezynfekcyjnymi dopuszczonymi do stosowania w uprawie pieczarki.

Literatura:

Ewa Dmowska 2015. Rola nicieni w uprawie pieczarki [(Agaricus bisporus (Lange) Imbach].


 liczba próbek DNA
Sekwencja COI
Sekwencja 18S rDNA
Sekwencja 28S rDNA

 

 

Opis gatunku
Samica: ciało smukłe, długości 450-895 µm (Khan i inni 2007, Wilski 1967), po uśmierceniu wyprostowane lub łukowato wygięte. Głowa nieznacznie szersza niż ciało u nasady głowy i słabo wyodrębniona. Guzy sztyletu małe, ale wyraźne. Otworek wydalniczy umiejscowiony w niedużej odległości od środkowego rozszerzenia gardzieli: na wysokości węzła nerwowego lub tuż za nim. Węzeł nerwowy położony jest w odległości jednej szerokości ciała za środkowym rozszerzeniem gardzieli. Środkowe rozszerzenie gardzieli owalne, mocno umięśnione. Pole boczne wąskie, 1/7 szerokości ciała, złożone z 2 linii. Wargi wulwy lekko wydęte. Woreczek zapochwowy dłuższy niż 5-krotna szerokość ciała lub połowa odległości między wulwą a otworem odbytowym, często wypełniony spermą. Ogon wydłużony, stożkowaty, zakończony pojedynczym wyrostkiem (mucro) tępo zakończonym.
Samce: liczne, podobne do samic. Ogon z pojedynczym wyrostkiem tępo zakończonym. Po uśmierceniu wygina się łukowato pod kątem 45-90 stopni. Szczecinki kopulacyjne (spikule) o wyglądzie kolca róży.

Za: Instrukcja wykrywania nicieni za pomocą metod morfologiczno-metrycznych i molekularnych Chałańska et al. 2010

WĘGOREK TRUSKAWKOWIEC

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Foto. Z: Instrukcja wykrywania nicieni za pomocą metod morfologiczno-metrycznych i molekularnych Chałańska et al. 2010


Biologia węgorków
W strefie klimatu umiarkowanego zimują osobniki dorosłe zgromadzone w pąkach, stożkach wzrostu i resztkach roślinnych. Swoją aktywność wznawiają wiosną, wraz z rozpoczęciem wzrostu roślin. Nicienie wędrują w górę, po łodydze do liści, w cienkiej warstwie wody, stają się najbardziej ruchliwe w miejscach dużej koncentracji włosków epidermalnych, tj. na wierzchołkach wzrostu i spodniej stronie liści. Wysoka wilgotność powietrza umożliwia nicieniom przemieszczanie się z liścia na liść i z rośliny na roślinę. Wnikanie do liścia następuje przez szparki oddechowe i ma miejsce jedynie wtedy, gdy woda odparowuje z powierzchni roślin i warstewka wody jest tak cienka, że nicienie poruszają się bardzo wolno i mogą wtedy prześlizgnąć się przez aparat szparkowy. Po wniknięciu do liścia wędrują do tkanki miękiszowej, gdzie umiejscawiają się i w niej żerują. Rozwój jednego pokolenia węgorka chryzantemowca w temperaturze 14–17°C trwa 10–13 dni. Węgorki żyjące w liściach krótko przebywają w glebie, choć są w stanie przeżyć w niej 3–4 miesiące.

WĘGOREK CHYZANTEMOWIEC

 

 

 

 

 

 

 

 

Rys. Biologia węgorków (E. Dmowska)

 

 

Występowanie
Szeroko rozprzestrzeniony na całym świecie, występują w Europie, Ameryce Północnej, Afryce Południowej i Japonii, także w Brazylii, Australii i Nowej Zelandii oraz w Indiach.


Rośliny żywicielskie
A. fragariae poraża około 300 gatunków roślin, w tym truskawki i wiele roślin ozdobnych: fiołki, ukośnice, lilie, pierwiosnki, dalie, cynie.


Szkodliwość i Ochrona
Objawy porażenia
Przy dużej wilgotności powietrza węgorki wędrują w cienkiej warstwie wody w górę rośliny. Najchętniej zasiedlają pąki kwiatowe, najmłodsze liście i zawiązki nowych organów. Do wnętrza liścia wnikają przez aparaty szparkowe. Umiejscawiają się w tkance miękiszowej, która staje się dla nich źródłem pokarmu. W miejscu żerowania nicienia tkanka zamiera i na liściu powstają charakterystyczne brązowe plamy pomiędzy nerwami liścia. W strefie klimatu umiarkowanego rozwój jednego pokolenia węgorka w temperaturze 14–17°C trwa 10–13 dni. Węgorki krótko przebywają w glebie, choć są w stanie przeżyć w niej 3–4 miesiące.
Truskawki zasiedlone przez nicienie są skarłowaciałe, charakteryzuje je zahamowanie rozwoju blaszek liściowych, a w konsekwencji zdrobnienie i deformacja liści. U porażonych roślin obserwuje się redukcję kwitnienia i spadek owocowania (Fot.).

Ograniczanie liczebności i zwalczanie nicieni
Zabiegi profilaktyczne:
— odchwaszczanie upraw, eliminowanie przede wszystkim chwastów należących do roślin dwuliściennych,
— przeprowadzanie regularnych inspekcji plantacji truskawek pod kątem występowania nicieni pasożytów roślin,
— kontrole zdrowotności sadzonek,
— stosowanie do nasadzeń wyłącznie materiału wolnego od szkodnika,
— ograniczanie przenoszenia źródła infekcji. Źródłem infekcji mogą być przyczepione grudki gleby do maszyn i narzędzi używanych do prac polowych.
W przypadku węgorków źródłem infekcji mogą być także sekatory. Zaleca się regularną ich dezynfekcję dostępnymi preparatami, takimi jak: Agrosteril, Huwa-San TR-50, KIckstart, Peramex 5, Glutamex Plus, Dezmex S, Glukat, Aldeol Pro Horti, Cid 20, Septysan SR,
— niszczenie resztek roślinnych w których mogą znajdować się nicienie w stanie anabiozy,
— przestrzeganie płodozmianu, włączenie do płodozmianu roślin antagonistycznych w stosunku do niektórych gatunków nicieni, np. aksamitki (Tagetes patula nana L., T. erecta L.), owsa szorstkiego (Avena strigosa Schreb.).
Zabiegi chemiczne:
— kompleksowe odkażanie gleby przy użyciu metamu sodowego w stężeniu 70 ml/m2 (Nemasol 510 SL). Zabieg ten zwalcza nicienie, grzyby i nasiona chwastów w glebie do głębokości 30 cm,
— zwalczanie nicieni preparatami opartymi na oksamylu (Vydate 10 G) w dawce 40 kg/ha.
Zalecane środki ochrony roślin zarejestrowane są jedynie w uprawie truskawki przeznaczone do stosowania przez użytkowników profesjonalnych!


WĘGOREK TRUSKAWKOWIEC

Foto. Z: Instrukcja wykrywania nicieni za pomocą metod morfologiczno-metrycznych i molekularnych Chałańska et al. 2010

liczba próbek DNA
Sekwencja COI
Sekwencja 18S rDNA
Sekwencja 28S rDNA

ANG. BLACK CURRANT NEMATODE, CHRYSANTHEMUM FOLIAR NEMATODE, CHRYSANTHEMUM LEAF NEMATODE, CHRYSANTHEMUM NEMATODE, CHRYSANTHEMUM FOLIAR EELWORM

Opis gatunku

Samica: ciało smukłe, długości 680-1200 µm (Wilski 1967, Tab.2). Głowa widocznie wyodrębniona od reszty ciała, trochę szersza niż ciało u nasady głowy. Pod mikroskopem świetlnym pierścieniowanie oskórka ciała niewidoczne. Sztylet z niedużymi, ale wyraźnymi guzami przy podstawie. Rozszerzenie środkowe gardzieli duże, w zarysie owalne, mocno umięśnione. Otworek wydalniczy umieszczony poniżej brzegu węzła nerwowego, w dużej odległości od środkowego rozszerzenia gardzieli: 0,5-2-krotności szerokości ciała. Pole boczne 1/6-1/5 szerokości ciała, z 4 liniami. Woreczek zapochwowy dłuższy niż 5-krotna szerokość ciała lub połowa odległości między wulwą a otworem odbytowym. Woreczek często wypełniony jest spermą. Ogon wydłużony, stożkowaty. Na końcu ogona wyrostek (mucro) z 2-4 szczecinkami, w formie pędzelka.

Samce: często spotykane. Po uśmierceniu tylna część ciała zwykle wygina się do 90 stopni. Głowa, sztylet i gardziel podobne jak u samicy. Szczecinki kopulacyjne (spikule) delikatnie zagięte.

Za: Instrukcja wykrywania nicieni za pomocą metod morfologiczno-metrycznych i molekularnych Chałańska et al. 2010


Biologia węgorków

W strefie klimatu umiarkowanego zimują osobniki dorosłe zgromadzone w pąkach, stożkach wzrostu i resztkach roślinnych. Swoją aktywność wznawiają wiosną, wraz z rozpoczęciem wzrostu roślin. Nicienie wędrują w górę, po łodydze do liści, w cienkiej warstwie wody, stają się najbardziej ruchliwe w miejscach dużej koncentracji włosków epidermalnych, tj. na wierzchołkach wzrostu i spodniej stronie liści. Wysoka wilgotność powietrza umożliwia nicieniom przemieszczanie się z liścia na liść i z rośliny na roślinę. Wnikanie do liścia następuje przez szparki oddechowe i ma miejsce jedynie wtedy, gdy woda odparowuje z powierzchni roślin i warstewka wody jest tak cienka, że nicienie poruszają się bardzo wolno i mogą wtedy prześlizgnąć się przez aparat szparkowy. Po wniknięciu do liścia wędrują do tkanki miękiszowej, gdzie umiejscawiają się i w niej żerują. Rozwój jednego pokolenia węgorka chryzantemowca w temperaturze 14–17°C trwa 10–13 dni. Węgorki żyjące w liściach krótko przebywają w glebie, choć są w stanie przeżyć w niej 3–4 miesiące.

WĘGOREK CHYZANTEMOWIEC

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rys. Biologia węgorków (E. Dmowska)


Występowanie

Węgorek ten jest szeroko rozprzestrzeniony na całym świecie. W Europie stwierdzono jego występowanie na terenie Anglii, Austrii, Czech, Danii, Holandii, Niemiec, Polski, Szwecji, Szwajcarii i Słowacji. Występuje także w Ameryce Północnej, Afryce Południowej Indiach i Japonii, jak również w Australii i Nowej Zelandii oraz Brazylii, na wyspach Fidżii i Mauritiusie.


Rośliny żywicielskie

A. ritzemabosi poraża ponad 200 gatunków roślin, z czego jedna trzecia należy do rodziny Astrowatych (Asteraceae). Na liście roślin żywicielskich tego nicienia znajduje się wiele gatunków roślin ozdobnych i dlatego węgorek chryzantemowiec jest postrzegany jako groźny szkodnik w szkółkach roślin ozdobnych. Szerokie spektrum roślin żywicielskich zwiększa prawdopodobieństwo rozprzestrzenienia się tego nicienia z materiałem roślinnym będącym w obrocie handlowym. Należy dodać, że A. ritzemabosi może także żerować na wielu gatunkach chwastów, co dodatkowo sprzyja jego rozprzestrzenianiu.

Szkodliwość i Ochrona

Objawy żerowania węgorków (porażenia)

Typowym objawem żerowania węgorka chryzantemowca na młodych roślinach jest zahamowanie wzrostu pędu głównego, w wyniku czego rośliny wypuszczają liczne pędy boczne, początkowo rośliny rozwijają się proporcjonalnie, ale z czasem wykazują zniekształcenia i skarłowacenie. Szczególnie podatne na żerowanie nicieni są siewki roślin, które ulegają wyjątkowo silnej deformacji. Mogą pojawić się także zniekształcenia wierzchołków pąków. W przypadku porażenia roślin starszych, często objawy widoczne są jedynie na liściach, gdzie dochodzi do rozerwania tkanek na skutek przemieszczania nicieni i ich żerowania w miękiszu. Z czasem uszkodzone tkanki stają się martwe i brązowieją. Początkowo pojawia się wiele małych plam między nerwami liści, z czasem plamy te powiększają się, a nekrozy są widoczne po obu stronach liścia. Następnie brązowieje cały sektor liścia pomiędzy nerwami. Mniej specyficznym objawem żerowania węgorków są zaczerwienienia i przebarwienia, które mogą pojawić się na liściach. Nie zawsze są one ograniczone nerwami. Ponadto rośliny silnie porażone przez nicienie wiosną rozwijają się na znacznie później niż zdrowe. Podatność różnych gatunków i odmian roślin na porażenie przez węgorka chryzantemowca zależy od bardzo wielu czynników. Wpływa na nią m. in. struktura liścia i pokrój rośliny. Rośliny charakteryzujące się zwartym pokrojem oraz krótkimi międzywęźlami dłużej utrzymują na swojej powierzchni cienką warstwę wody, co ułatwia nicieniom przemieszczanie i wniknięcie do wnętrza liścia.

Fot. 1. Silnie uszkodzony przez nicienie liść i wierzchołek wzrostu krzewuszki cudownej

Weigela florida-uszkodzenia

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(Weigela florida).

 Fot. Aneta Chałańska.

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Obecnie nie ma możliwości chemicznego zwalczania węgorka chryzantemowca. W przypadku niektórych roślin (np. chryzantemy) zaleca się moczenie korzeni roślin w gorącej wodzie. Zabieg ten nie niszczy całkowicie populacji nicieni, ale skutecznie ogranicza jej liczebność. Niestety trudno przewidzieć jak zareagują na ten zabieg inne gatunki roślin, a nawet poszczególne ich odmiany, dlatego ryzykowne jest zalecanie tej metody w produkcji roślin w szkółkach. Prowadzone są badania nad możliwością zastosowania wyciągów roślinnych w celu zwalczania bądź ograniczania tego nicienia, lecz dotychczas otrzymywane wyniki nie są zadowalające.

Profilaktyka

  • należy stosować materiał rozmnożeniowy wolny od szkodnika,
  • po każdym cyklu uprawy zaleca się dezynfekowanie narzędzi, kuwet i pojemników dozwolonymi preparatami, najlepiej na bazie nadtlenku wodoru, kwasu octowego lub nadoctowego.

Metody agrotechniczne

  • regularne odchwaszczanie zarówno obszaru przeznaczonego pod uprawę roślin, jak i pojemników z uprawianymi roślinami ozdobnymi. Chwasty mogą być rezerwuarem szkodników.

Metody fizyczne

  • w przypadku niektórych roślin (np. chryzantemy) zaleca się moczenie korzeni roślin w gorącej wodzie. Zabieg ten nie niszczy całkowicie populacji nicieni, ale skutecznie ogranicza jej liczebność.

Niestety trudno przewidzieć jak zareagują na ten zabieg inne gatunki roślin, a nawet poszczególne ich odmiany, dlatego ryzykowne jest zalecanie tej metody w produkcji roślin w szkółkach.

Metody chemiczne:

— kompleksowe odkażanie gleby przy użyciu metamu sodowego w stężeniu 70 ml/m2 (Nemasol 510 SL). Zabieg ten zwalcza nicienie, grzyby i nasiona chwastów w glebie do głębokości 30 cm,

— zwalczanie nicieni preparatami opartymi na oksamylu (Vydate 10 G) w dawce 40 kg/ha.

Zalecane środki ochrony roślin zarejestrowane są jedynie w uprawie truskawki przeznaczone do stosowania przez użytkowników profesjonalnych!


liczba próbek DNA
Sekwencja COI
Sekwencja 18S rDNA
Sekwencja 28S rDNA

 

Opis gatunku

Ciało cylindryczne, lekko zwężające się ku przodowi. Oskórek pierścieniowany. Głowa gładka, bez pierścieni, bardzo słabo oddzielona od reszty ciała. Samica długości L=550-900 µm, szerokości około 30 µm, Samiec długości L=630-800 µm. Sztylet delikatny bez guzków, długości 14-16 µm, ogon zaokrąglony, gruczołowa część przełyku zachodzi daleko na jelito po stronie grzbietowej. Samce występują rzadko (Andràssy, 2007).

Fot. Przód ciała Aphelenchus avenae

Fot.Przód ciała Aphelenchus avenae.Fot. Ewa Dmowska

Literatura:

Andràssy I. 2007. Free-living Nematodes of Hungary (Nematoda Errantia) Volume II. Hungarian Natural History Museum and Systematic Zoology Research Group of the Hungarian Academy of Sciences, Budapest, 496 pp

Biologia

Cykl życiowy Aphelenchus avenae trwa 10-12 dni w temperaturze 20°C, 6-8 dni w temperaturze 30-36°C (Goodey & Hooper, 1965; Jairajpuri, 1968).

Występowanie

Występuje na całym świecie.

Żywiciele

Nicień grzybożerny, żeruje na wielu gatunkach grzybów glebowych. Stwierdzono jego szkodliwość w uprawie pieczarki.

Szkodliwość i Ochrona

Objawy żerowania (porażenia)

Szkodnik w pieczarkarniach, ponieważ niszczy grzybnię pieczarkową i w rezultacie przyczynia się do obniżenia plonu.Nicienie grzybożerne są groźne na każdym etapie produkcji.

Straty w plonie spowodowane przez węgorka gniłka

Straty w plonie zależą w dużym stopniu od tego, na jakim etapie uprawy nicienie grzybożerne zostały zawleczone do hali uprawowej. Im wcześniej grzybnia zostanie zaatakowana przez węgorka gniłka, tym straty są wyższe. Nicienie żerując na grzybni mogą doprowadzić do całkowitego jej zaniku, a w konsekwencji bardzo dużych strat w plonie.

Ograniczanie liczebności i zwalczanie nicieni

Sposoby zapobiegania dostaniu się szkodliwych nicieni do hali uprawowej.

  • zużyte podłoże powinno być natychmiast usunięte z najbliższego sąsiedztwa hali uprawowej,
  • przestrzeganie starannego czyszczenia opakowań wielokrotnego użytku, narzędzi, części maszyn, obuwia pracowników z resztek podłoża i gleby,
  • bardzo staranna dezynfekcja hali po zakończeniu cyklu uprawowego,
  • badanie torfu przeznaczonego do przygotowania okrywy pod kątem występowania nicieni.

Postępowanie w przypadku podejrzenia obecności nicieni w pieczarkarni

Nicienie są niewidoczne gołym okiem dlatego każde podejrzenie, że mogą znajdować się w hali należy zweryfikować u specjalisty-nematologa wyposażonego w odpowiedni sprzęt do ekstrakcji i identyfikacji nicieni.

W tym celu należy:

  • pobrać próby (ok. 1 kg) podłoża i okrywy z miejsc w których mogą występować nicienie. Próby umieścić w torebkach foliowych, zaetykietować (etykiety umieścić na zewnątrz worków) i wysłać jak najszybciej do najbliższego laboratorium nematologicznego.

Postępowanie w przypadku stwierdzenia nicieni w uprawie pieczarki

Nicienie grzybożerne są groźne na każdym etapie produkcji. W przypadku stwierdzenia ich obecności, jedyną słuszną, choć trudną decyzją jest całkowite usunięcie zainfekowanego podłoża i dezynfekcja hali parą wodną i środkami dezynfekcyjnymi dopuszczonymi do stosowania w uprawie pieczarki.

Literatura:

Dmowska E., 2015. Rola nicieni w uprawie pieczarki [(Agaricus bisporus (Lange) Imbach].

Wilski A., 1967. Nicienie szkodniki roślin uprawnych. PWRiL, s. 278-280.

Goodey, J.B. & Hooper, D.J. 1965. A neotype of Aphelenchus avenae Bastian, 1865 and the rejection of Metaphelenchus Steiner, 1943. Nematologica 11, 55-65.

Jairajpuri, M.S. 1968. Some studies of the morphology and biology of Aphelenchus avenae Bastian, 1865(Nematoda: Aphelenchoidea). Labdev Journal of Science and Technology 6B, 27-34.

Fot. Przód ciała Aphelenchus avenae

Fot.Przód ciała Aphelenchus avenae.Fot. Ewa Dmowska


 

ang. Pine Wood Nematode, Pine Wilt Nematode

Opis gatunku

Węgorek sosnowiec należy do tzw.grupy ‘xylophilus’, gromadzącej dotychczas 13 gatunków

o zbliżonych cechach morfologicznych, pozwalających łatwo je wyróżnić spośród pozostałych gatunków rodzaju Bursaphelenchus. Szczegółowa analiza taksonomiczna ekstrahowanych nicieni jest wielostopniowa i obejmuje mikroskopowe badania morfologiczne i morfometryczne, a w przypadku stwierdzenia obecności gatunków z grupy ‘xylophilus’, przeprowadzane są również badania molekularne.

Wymiary węgorka sosnowca wg Mamiya & Kiyohara, 1972. Długość samicy (L) = 810 (710-1010) µm; a = 40,0 (33-46), b = 10,3 (9,4-12,8), c = 26,0 (23-32); V = 72,7 (67-78)%, sztylet = 15,9 (14-18) µm. Długość samca (L) = 730 (590-820) µm; a = 42,3 (36-47), b = 9,4 (7,6-11,3), c = 26,4 (21-31), sztylet = 14,9 (14-17) µm; spikule = 27 (25-30) µm.

Fot.1. Żerowanie węgorka sosnowca

Fot.1. Żerowanie węgorka sosnowca na strzępkach grzybów zasiedlających martwe drewno. Fot. Marek Tomalak

Biologia

Biologia węgorka sosnowca jest ściśle związana z niektórymi owadami żerującymi na drzewach iglastych, przede wszystkim z chrząszczami z rodziny kózkowatych, z rodzaju żerdzianka (Monochamus spp. Megerle in Dejean 1821). Jedynym, potwierdzonym dotychczas w Europie gatunkiem przenoszącym węgorka sosnowca jest żerdzianka sosnówka [M. galloprovincialis (Olivier, 1795)] – gatunek występujący powszechnie również w Polsce (Fot. 2). Rozwój węgorka sosnowca składa się z dwóch faz: pierwsza z nich – pasożytnicza rozpoczyna się w momencie przepoczwarczania owada w porażonym nicieniami drewnie. Owad zostaje zasiedlony przez stadia młodociane nicienia, które wnikają pod pokrywy i do tchawek młodych chrząszczy. Podczas żerowania dojrzewającego lub uzupełniającego owada-wektora w koronach żywych drzew, część nicieni opuszcza ciało wektora i zasiedla wygryzione przez niego rany w korze gałęzi. Stamtąd nicienie przedostają się do drewna, gdzie dorastają i gdy staną się zdolne do rozrodu, intensywnie rozmnażają się. Gromadzą się głównie w kanałach żywicznych drzewa, gdzie aktywnie żerują na komórkach wyściółki kanałów, co powoduje ich zamieranie. Pierwszymi symptomami rozpoczętego procesu chorobowego drzew opanowanych przez węgorka sosnowca są osłabienie i całkowity zanik produkcji żywicy. Od tego momentu choroba więdnięcia sosny rozwija się bardzo szybko, wywołując symptomy typowe dla chorób naczyniowych. Do najważniejszych z nich należy żółknięcie i zamieranie (brązowienie) igieł, które pozostają na pędach. Szybko następuje zamieranie poszczególnych konarów i w końcu całego drzewa. Na tym etapie populacja nicieni przechodzi w drugą, fazę rozwoju – mikofagiczną. Nicienie odżywiają się strzępkami grzybów rozwijających się w martwym drewnie. W tym czasie zamierające drzewo staje się bardzo atrakcyjnym środowiskiem dla składających jaja samic żerdzianki i rozwoju nowego pokolenia chrząszczy. W czasie rozwoju larwalnego żerdzianek, w drewnie następuje dalszy, masowy, rozwój mikofagicznych nicieni – od kilku do kilkunastu pokoleń. W jego ostatniej fazie larwy węgorka gromadzą się wokół kolebek poczwarkowych i stopniowo przenikają do tchawek przeobrażających się chrząszczy. Po ich wylocie przenoszone są na nowe drzewa, gdzie rozpoczynają kolejną, pasożytniczą (korony żywych drzew) i mikofagiczną (drzewa martwe) fazę swojego rozwoju.

Fot. 2. Chrząszcz żerdzianki sosnówki

Fot. 2. Chrząszcz żerdzianki sosnówki (Monochamus galloprovincialis) – jedyny potwierdzony dotychczas wektor węgorka sosnowca w Europie. Fot. Marek Tomalak.

Występowanie

Nicień ten jest gatunkiem rodzimym dla Ameryki Północnej. W wyniku przypadkowego zawleczenia do Japonii, na początku XX wieku, stał się tam groźnym szkodnikiem. W krótkim czasie szkodnik ten zdołał rozszerzyć zasięg swojego występowania na inne kraje Azji (Korea, Taiwan, Chiny). W końcu lat 90. węgorek sosnowiec zadomowił się również w Europie. W 1999 roku stwierdzono dwa pierwsze ogniska występowania tego gatunku w Portugalii, a po dziesięciu latach, pomimo zorganizowanej akcji jego zwalczania pod nadzorem Komisji Europejskiej, szkodnik ten został wykryty w tym kraju już na ponad 50 nowych stanowiskach. W 2008 roku stwierdzono go również w Hiszpanii.

Rośliny żywicielskie

Najbardziej wrażliwe są gatunki sosny: zwyczajnej (Pinus silvestris L.), czarnej (P. nigra Arn.) i nadmorskiej (P. pilaster Aiton), ale nicień ten może zasiedlać również inne gatunki drzew iglastych.

Szkodliwość i Ochrona

Status prawny

Gatunek na listach kwarantannowych – Zał. 2 (cz. A, dział 1) do Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 lutego 2008 r. –Dziennik Ustaw 2008 nr 46, nie występuje w Polsce.

(W jednym przypadku, w 2013 roku został stwierdzony przez PIORiN w transporcie międzynarodowym, w drewnie opakowaniowym).

Objawy porażenia

Węgorek sosnowiec wywołuje dewastującą drzewostany chorobę więdnięcia sosny (Fot. 3). Zasiedlając żywe drzewa iglaste węgorek sosnowiec może spowodować całkowite ich zamieranie nawet w ciągu kilku miesięcy. Szczególnie w strefach klimatycznych o wysokich temperaturach miesięcy letnich (ponad 20°C) żerowanie węgorka sosnowca może prowadzić do osłabienia i zamierania całych drzewostanów. 

Fot. 3. Sosny

Fot. 3. Sosny (Pinus sp.) zamierające w wyniku choroby więdnięcia sosny wywołanej przez węgorka sosnowca (Bursaphelenchus xylophilus), Japonia. Fot. Y. Takeuchi.

Ograniczanie liczebności i zwalczanie nicieni

Bezpośrednie zwalczanie węgorka sosnowca praktycznie nie jest wykonalne w drzewostanach. Ważne jest wczesne usuwanie drzew opanowanych przez szkodnika, co pozwala ograniczyć dalsze jego rozprzestrzenianie się wraz z wylatującymi chrząszczami żerdzianek.

Obecnie, najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest ograniczanie populacji owadów – wektorów nicieni poprzez usuwanie potencjalnych miejsc lęgowych żerdzianek, a w przypadku ich masowego wystąpienia, stosowanie zabiegów chemicznych lub biologicznych. Najważniejsze są jednak działania profilaktyczne polegające na utrzymywaniu odpowiedniej higieny w drzewostanach, tj. usuwaniu drzew osłabionych, zamierających i martwych oraz pozyskanie i wywóz drewna poza okresem lotu chrząszczy – wektorów.

Literatura:

Tomalak M., 2015. Kwarantannowy nicień węgorek sosnowiec (Bursaphelenchus xylophilus) –nowym, groźnym szkodnikiem sosny i innych drzew iglastych w Europie.

Mamiya Y. & Kiyohara T., 1972. Description of Bursaphelenchus lignicolus n. sp. (Nematoda: Aphelenchoididae) from pine Wood and histopathology of nematode-infested trees. Nematologica 18, 120-124.



Ang. Potato root nematode, Potato rot nematode, Potato tuber nematode

Opis gatunku

Samice: Długość ciała (L) = 690-1890 μm; sztylet = 10-14 μm; gardziel = 134-164 μm; długość od głowy do końca płata gardzieli = 139-191 μm; ogon = 62-89 μm; a = 18-49; b = 4-12; b' = 5.6-8.5; c = 9-30; c' = 3-5; VA/T = 1.5-1.6; V = 73-84; V' = 83-89.

Dane wymiarów osobników mogą się różnić w zależności od gatunku żywiciela na jakim niszczyk był znajdowany oraz w zależności od wieku nicienia.

Ciało delikatnie wygięte. Pole boczne z sześcioma liniami (Rys. 1B). Pierścieniowanie oskórka delikatne, szerokość pierścieni ok 1 μm. Sztylet średnio rozwinięty, stożek zajmuje około połowy długości sztyletu, guzy okrągłe (Rys. 1A). Środkowe rozszerzenie gardzieli muskularne, z wyraźnymi zgrubieniami ścian światła gardzieli. Część gruczołowa gardzieli wydłużona, z reguły nachodzi na jelito (ovelapping) od strony grzbietowej przez około połowę szerokości ciała, natomiast jej kształt może zmieniać się od zupełnie odciętej, po dużo dłuższy overlapping (Rys. 1C). Por wydalniczy niedaleko poziomu zastawki gardzielowo jelitowej. Gonada czasami sięga rejonu gardzieli, oocyty ułożone w podwójne rzędy w przedniej części gonady, bliżej macicy ułożone pojedynczo. Woreczek zapochwowy z reguły długości trzech czwartych odległości między otworem płciowym a otworem odbytowym (waha się między 53-90%) (Rys. 1D). Spikule długości 24-27 μm, wodzidło (gubernaculum) długości 7-9 μm, bursa obejmuje powierzchnię około ¾ długości ogona. Ogon krótki, mniej lub bardziej wygięty brzusznie, zwęża się zawsze do zaokrąglonego czubka (Rys. 1E). (Za Brzeski 1998).

Biologia

Niszczyki są tzw. migrującymi endopasożytami, co oznacza, że wnikają do podziemnych części roślin po czym przemieszczają się w nich, wywołując uszkodzenia tkanek. Niszczyki wędrują z korzeni do nadziemnych części roślin, w tym do liści, gdzie żerują na komórkach tkanek miękiszowych. Pasożytują głównie w podziemnych częściach roślin: cebulach, kłączach. Nicienie wnikają do podziemnych części rośliny przez przetchlinki, drobne zranienia. Najczęściej umiejscawiają się w tkance miękiszowej, która staje się ich źródłem pokarmu. Niszczyki rozmnażają się zarówno w glebie, jak i w tkankach zaatakowanych roślin. Optymalna temperatura dla rozwoju niszczyków to 15–20°C. W tej temperaturze cykl życiowy omawianych nicieni trwa od kilkunastu dni do około miesiąca, a każda z samic składa 200– 500 jaj. W temperaturze powyżej 22°C oraz poniżej 10°C tempo rozwoju tych nicieni znacząco spada. Część z wylęgających się osobników młodocianych kontynuuje pasożytowanie na porażonej roślinie, inne natomiast opuszczają ją i poszukują następnych żywicieli.

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego

Rys. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego.

Charakterystyczną cechą tych gatunków jest też zdolność do przechodzenia w stan anabiozy, podczas którego następuje ograniczenie funkcji życiowych, co pozwala niszczykom przetrwać niekorzystne warunki np. suszę. W stanie tym mogą pozostawać przez długi czas, a gdy warunki zmienią się na bardziej korzystne zaczynają pobierać pokarm i rozmnażać się.

Występowanie

Niszczyk ziemniaczak również jest szeroko rozpowszechniony; dotychczas stwierdzono jego występowanie w Europie, USA, Azji Centralnej i południowej części Afryki.
W Europie stwierdzono jego występowanie niemal we wszystkich krajach, w tym także w Polsce.
Niszczyki występują częściej na glebach cięższych, nie sprzyjają im gleby piaszczyste.

Rośliny żywicielskie

Niszczyk ziemniaczak jest polifagiem (ponad 70 roślin żywicielskich), ale główną rośliną żywicielską niszczyka ziemniaczaka jest, jak sama nazwa wskazuje, ziemniak (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) oraz inne rośliny bulwiaste (kosaćce, mieczyki). Nicień ten może się także żywić różnymi gatunkami grzybów saprofitycznych występujących w glebach.

Szkodliwość i ochrona

Objawy porażenia

Ziemniak

  • Tworzenie się na kłębach małych białych plamek tuż pod skórką, które później powiększają się, aż powstaje duża, nieco zapadnięta rana pokryta cienką skórką (Fot. 1),
  • Przez uszkodzenia mogą wnikać do rośliny bakterie i grzyby, co może skutkować dalszymi uszkodzeniami, w tym rozwojem procesów gnilnych.

Niszczyk ziemniaczak powoduje znaczne szkody w plonach ziemniaka w czasie wegetacji, ale przede wszystkim niszczy ziemniaki w przechowalniach. Niekiedy straty mogą wynosić nawet 100%.

Fot.1. Bulwy ziemniaka

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fot.1. Bulwy ziemniaka (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) z objawami żerowania niszczyka ziemniaczaka (Ditylenchus destructor). Fot. Franciszek Kornobis, Renata Dobosz.

 

Rośliny cebulowe

Bezpośrednia szkodliwość

  • nabrzmienia nadziemnych części pokrytych matowym naskórkiem
  • żółknięcie i wiotczenie liści
  • gnicie cebul u podstawy łodygi

Pośrednia szkodliwość

  • ułatwienie wnikania organizmom saprofitycznym przez uszkodzenia co powoduje postępowanie procesów gnilnych

Źródła infekcji i drogi rozprzestrzeniania niszczyków

  • bezpośrednio z gleby lub pozostawionych na polu resztek zainfekowanych roślin,
  • poprzez zarażony materiał siewny lub sadzeniowy,
  • chwasty, które mogą być rezerwuarem szkodnika,
  • przenoszone z wiatrem na znaczne odległości.
  • przenoszone z wodą niosącą reszki roślinne porażone nicieniami lub z wodą służącą do nawadniania,
  • w grudkach gleby lub szczątkach roślinnych przyczepionych do narzędzi lub maszyn używanych w gospodarstwie.

Ochrona ziemniaków przed niszczykami

  • wolny od szkodnika materiał siewny i sadzeniowy,
  • stosowanie płodozmianu z udziałem zbóż, które nie są roślinami żywicielskimi,
  • usuwanie chwastów,
  • czyszczenie narzędzi i części maszyn używanych w gospodarstwie z gleby i resztek roślinnych

 

Rys. 1. A E. Niszczyk ziemniaczak

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rys. 1. A – E. Niszczyk ziemniaczak (Ditylenchus destructor): A – głowa, B – pole boczne, C – region gardzieli, D – tylna część ciała samicy, E – zróżnicowane zakończenie ogona. (Za Brzeski 1998).

 


   

Ang. Stem and bulb nematode, Steam and bulb eelworm,

Synonimy:
D. secalis (Nitschke, 1968);
D. devastatrix (Kühn, 1869);
D. putrefaciens (Kühn, 1879);
D. havensteinii (Kühn, 1881);
D. hyacinthi (Prillieux, 1881);
D. allii (Beijerinck, 1883);
D. fragariae Kirjanova, 1951;
D. phloxidis Kirjanova, 1951;
D. galeopsidis Paramonov, 1970;
D. sonchophilus Paramonov, 1970

Opis gatunku

Samice: Długość ciała (L) = 1.1-2.0 mm; sztylet = 10-13 μm; gardziel = 105-228 μm; ogon = 71-108 μm; a = 36-64;b = 6.5-12; MB = 35-43; c = 11-20; c' = 3-6; VA/T = 1.3-2.1; V = 76-86; V' = 84-90.

Dane wymiarów osobników mogą się różnić w zależności od gatunku żywiciela na jakim niszczyk był znajdowany oraz dotyczące jego wieku.

Ciało wyprostowane po zabiciu. Pole boczne z czterema liniami (Rys. 1C). Pierścieniowanie oskórka delikatne. Sztylet średnio rozwinięty, stożek zajmuje około połowy długości sztyletu, guzy delikatnie opadające lub zaokrąglone (Rys. 1B). Środkowe rozszerzenie gardzieli duże, jajowate, muskularne, z zastawkami długości około 4-5 μm. Gruczołowa części gardzieli wydłużona, odcięta lub delikatnie nachodząca na jelito od strony grzbietowej (Rys. 1A). Por wydalniczy naprzeciwko końcowej części szyjki gardzieli lub części gruczołowej. Woreczek zapochwowy około połowy odległości między otworem płciowym a otworem odbytowym (waha się od 40-70%) (Rys. 1D). Samce z sierpowatymi spikulami o długości 22-28 μm, wodzidło (gubernakulum) długości 6-9 μm, bursa obejmuje powierzchnię 40-70% długości ogona. Ogon stożkowaty, zwężający się równomiernie, zakończenie ogona ostre (Rys. 1E). (Za Brzeski 1998).

Rys. 1. A E. Niszczyk zjadliwy

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

Rys. 1. A – E. Niszczyk zjadliwy (Ditylenchus dipsaci): A – region gardzieli, B – głowa, C – pole boczne, D – zakończenie ogona, E – tylna część ciała samicy. (Za Brzeski 1998)

 

 


Biologia

Niszczyki są tzw. migrującymi endopasożytami, co oznacza, że wnikają do podziemnych części roślin po czym przemieszczają się w nich, wywołując uszkodzenia tkanek. Niszczyki wędrują z korzeni do nadziemnych części roślin, w tym do liści, gdzie żerują na komórkach tkanek miękiszowych. Pasożytują głównie w podziemnych częściach roślin: cebulach, kłączach, a niszczyk zjadliwy atakuje także tkankę miękiszową łodyg, niekiedy liści. Nicienie wnikają do podziemnych części rośliny przez przetchlinki, drobne zranienia. Najczęściej umiejscawiają się w tkance miękiszowej, która staje się ich źródłem pokarmu. Niszczyki rozmnażają się zarówno w glebie, jak i w tkankach zaatakowanych roślin. Optymalna temperatura dla rozwoju niszczyków to 15–20°C. W tym zakresie temperatur cykl życiowy omawianych nicieni trwa od kilkunastu dni do około miesiąca, a każda z samic składa 200– 500 jaj. W temperaturze powyżej 22°C oraz poniżej 10°C tempo rozwoju znacząco spada. Część z wylęgających się osobników młodocianych kontynuuje pasożytowanie na porażonej roślinie, inne natomiast opuszczają ją i poszukują kolejnych roślin. Niszczyki zjadliwe zimują zarówno w glebie, jak i pozostawionych szczątkach roślin.

Charakterystyczną cechą tych gatunków jest też zdolność do przechodzenia w stan anabiozy, podczas którego następuje ograniczenie funkcji życiowych, co pozwala niszczykom przetrwać niekorzystne warunki np. suszę. W stanie tym mogą pozostawać przez długi czas, a gdy warunki zmienią się na bardziej korzystne zaczynają pobierać pokarm i rozmnażać się.

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego (Ditylenchus dipsaci)

Występowanie

Niszczyk zjadliwy, występuje niemal we wszystkich krajach Europy. Znany jest też z Afryki, Azji, oraz Ameryki Południowej i Połnocnej.

W Europie stwierdzono jego występowanie w wielu krajach, np. w Austrii, Belgii, Czechach, Francji, Niemczech, Hiszpanii, Holandii, Rosji i na Ukrainie. W Polsce notowany dość często, stąd ryzyko jego pojawienia się w uprawie jest wysokie.

Niszczyki występują częściej na glebach cięższych, nie sprzyjają im gleby piaszczyste.

Rośliny żywicielskie

Niszczyk zjadliwy jest polifagiem, może pasożytować na około 450 gatunkach roślin, oprócz ziemniaka (Solanum tuberosum ssp. tuberosumL.), atakujem.in. buraka (Beta vulgaris L. ssp. vulgaris), cebulę (Alium cepa L.), marchewkę (Daucus carota L.), seler (Apium graveolens L.), pietruszkę (Petroselinum crispum(Mill.) Fuss), a także miętę (Mentha L.), dalię (Dhalia Cav.), tulipany (Tulipa L.) i kosaćce (Iris L.). Może żerować również na gatunkach wielu chwastów co z punktu widzenia upraw oznacza zwiększone ryzyko przeniesienia się nicieni z chwastów rosnących w sąsiedztwie lub na polu na rośliny uprawne.

Należy jednak nadmienić, że w obrębie gatunku niszczyk zjadliwy wyróżnia się liczne „rasy” żywicielskie. „Rasy” te różnią się zakresem gatunków roślin na których mogą pasożytować.

Szkodliwość i ochrona

Objawy porażenia roślin

Rośliny motylkowe
• Porażone rośliny mają zmieniony pokrój: są karłowate, ich pędy u nasady są zgrubiałe, a międzywęźla skrócone.
• Bardzo silne porażenie może prowadzić do wypadania roślin
• Porażenie częściej występuje w sezony chłodniejsze i bardziej wilgotne
• W przypadku porażenia siewek mogą one zamierać
• Miejsca zdeformowane ciemnieją
• Przy silnym porażeniu uszkodzenia także liści i szypułek
• Słabsze kwitnienie
• Pomarszczenie skórki nasion oraz ciemniejsze punkty i plamy na ich powierzchni
• Zmniejszenie wielkości nasion

Rośliny cebulowe
Bezpośrednia szkodliwość
• Nabrzmienia nadziemnych części pokrytych matowym naskórkiem
• żółknięcie i wiotczenie liści
• gnicie cebul u podstawy łodygi

Pośrednia szkodliwość
• ułatwienie wnikania organizmom saprofitycznym przez uszkodzenia co powoduje postępowanie procesów gnilnych

Ziemniak
• karłowacenie roślin
• kędzierzawość liści
• tworzenie się lejkowatych zagłębień pokryte spękaną skórką na kłębach

Źródła infekcji i drogi rozprzestrzeniania niszczyków
• bezpośrednio z gleby lub pozostawionych na polu resztek zainfekowanych roślin,
• poprzez zarażony materiał siewny lub sadzeniowy,
• chwasty, które mogą być rezerwuarem szkodnika,
• przenoszone z wiatrem na znaczne odległości.
• przenoszone z wodą niosącą reszki roślinne porażone nicieniami lub z wodą służącą do nawadniania,
• w grudkach gleby lub szczątkach roślinnych przyczepionych do narzędzi lub maszyn używanych w gospodarstwie.

Ochrona przed niszczykami
• wolny od szkodnika materiał siewny i sadzeniowy,
• stosowanie płodozmianu z udziałem zbóż, które nie są roślinami żywicielskimi,
• usuwanie chwastów,
• czyszczenie narzędzi i części maszyn używanych w gospodarstwie z gleby i resztek roślinnych

Rys. 1. A E. Niszczyk zjadliwy

Rys. 1. A – E. Niszczyk zjadliwy (Ditylenchus dipsaci): A – region gardzieli, B – głowa, C – pole boczne, D – zakończenie ogona, E – tylna część ciała samicy. (Za Brzeski 1998)

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego (Ditylenchus dipsaci)


 

 

Ang. Giant race of Ditylenchus dipsaci

Wcześniej znany jako rasa olbrzymia Ditylenchus dipsaci

Opis gatunku

Oryginalny opis pochodzi z publikacji Vovlas, Troccoli, Palomares-Rius, De Luca, Liebanas, Landa, Subbotini i Castillo, 2011: Ditylenchus gigas n. sp. parasitizing broad bean: a new stem nematode singled out from the Ditylenchus dipsaci species complex using a polyphasic approach with molecular phylogeny. Plant Pathology 60: 762-775.

Samice: Długość ciała (L) = 1561-1932 μm; sztylet = 11.5-13.0 μm; gardziel = 191-228 μm; długość od głowy do końca płata gardzieli = 194- 236 μm; ogon = 69-103 μm; a = 43-56.4; b = 7.3-9.3; b' = 7.3-9.2; c = 16.8-27.6; c' = 4.1-6.2; V = 80-83.

Samce: Długość ciała (L) = 1373-1716 μm; sztylet = 11.0-12.5 μm; gardziel = 143-218 μm; długość od głowy do końca płata gardzieli = 148- 223 μm; ogon = 74-96 μm; a = 34.3-63; b = 6.7-10.7; b' = 6.5-10.4; c = 15.7-20; c' = 4.5-6.5.

Samice: Ciało wyprostowane (Rys. 1A, B). Pole boczne z czterema liniami., przy czym wewnętrzne czasami słabo widoczne. Głowa spłaszczona, delikatnie oddzielona od reszty ciała (Rys. 1G, H). Pierścieniowanie na głowie bardzo słabo widoczne. Sztylet delikatny, stożek zajmuje około połowy jego długości, guzy wyraźnie opadające, 2.3-3.3μm szerokości. Środkowe rozszerzenie gardzieli owalne. Gruczołowa część gardzieli wydłużona, delikatnie nachodząca na przednią część jelita (Rys. 1C, D). Przednia część gonady sięgająca czasami środka gruczołowej części gardzieli (Rys. 1E). Spermateka mocno wydłużona, z reguły wypełniona okrągłymi spermatozoidami. Woreczek zapochwowy dobrze rozwinięty (Rys. 1F). Ogon stożkowaty, wydłużony, zwężający cię do delikatnie zaokrąglonego zakończenia (Rys. 1J).

Samce: Bursa sięgająca 72-76% długości ogona. Spikule wygięte brzusznie, długości 23.5-28 μm. Wodzidło (gubernaculum) proste, delikatnie zgrubiałe w jego środkowej części, długości 8-10μm. (Rys. 1I). (Za Vovlas et al. 2011)

n.olbrzymi

Rys. 1. Niszczyk olbrzymi (Ditylenchus gigas). (a) samica – całe ciało; (b) samiec – całe ciało; (c) samica – region gardzieli; (d) samiec – region gardzieli; (e) region wulwy; (f) samica – tylna część ciała; (g) głowa – widok z góry; (h) głowa; (i) samiec – ogon; (j) samica – ogon. (Za Vovlas et al. 2011)

Biologia

Niszczyk olbrzymi należy do tzw. migrujących endopasożytów, co oznacza, że wnika poprzez przetchlinki i drobne uszkodzenia do podziemnych części roślin, a następnie wędruje do innych części roślin, gdzie pasożytuje. Poruszając się i żerując wywołują znaczne uszkodzenia tkanek roślin. Pasożytować mogą w tkance miękiszowej liści, cebulach i kłączach. Niszczyki rozmnażają się w tkankach zaatakowanych roślin. Optymalna temperatura dla rozwoju niszczyków to 15–20°C. W tej temperaturze ich cykl życiowy trwa od kilkunastu dni do około miesiąca, a każda z samic składa 200– 500 jaj. W temperaturze powyżej 22°C oraz poniżej 10°C tempo rozwoju tych nicieni znacząco spada. Część z wylęgających się osobników młodocianych kontynuuje pasożytowanie na porażonej roślinie, inne natomiast opuszczają ją i poszukują następnych żywicieli. Niszczyki olbrzymie zimują zarówno w glebie, jak i pozostawionych szczątkach roślin.

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka olbrzymiego

Charakterystyczną cechą tych gatunków jest też zdolność do przechodzenia w stan anabiozy, podczas którego następuje ograniczenie funkcji życiowych, co pozwala niszczykom przetrwać niekorzystne warunki np. suszę. W stanie tym mogą pozostawać przez długi czas, a gdy warunki zmienią się na bardziej korzystne zaczynają pobierać pokarm i rozmnażać się.


Występowanie 

Niszczyk olbrzymi, notowany był z mniejszego obszaru niż niszczyk zjadliwy. Występuje jednak w Polsce, stanowiąc zagrożenie dla wielu upraw.

Rośliny żywicielskie 

Spektrum roślin żywicielskich niszczyka olbrzymiego jest raczej szeroki (choć nie tak szerokie jak niszczyka zjadliwego), przy czym zaliczają się do niego zarówno rośliny uprawne jak i chwasty. Spektrum to jest jednak nadal przedmiotem szczegółowych badań.

Szkodliwość i ochrona

Objawy porażenia roślin

Rośliny motylkowe (Fabaceae)

  • Porażone rośliny mają zmieniony pokrój: są karłowate, ich pędy u nasady są zgrubiałe, a międzywęźla skrócone.
  • Bardzo silne porażenie może prowadzić do wypadania roślin
  • Porażenie częściej występuje w sezony chłodniejsze i bardziej wilgotne
  • W przypadku porażenia siewek mogą one zamierać
  • Miejsca zdeformowane ciemnieją
  • Przy silnym porażeniu uszkodzenia także liści i szypułek
  • Słabsze kwitnienie
  • Pomarszczenie skórki nasion oraz ciemniejsze punkty i plamy na ich powierzchni
  • Zmniejszenie wielkości nasion

Na bobie objawy porażenia wywoływane przez niszczyka olbrzymiego są silniejsze w porównaniu z objawami spowodowanymi obecnością niszczyka zjadliwego.

Źródła infekcji i drogi rozprzestrzeniania niszczyków

  • bezpośrednio z gleby lub pozostawionych na polu resztek zainfekowanych roślin,
  • poprzez zarażony materiał siewny lub sadzeniowy,
  • chwasty, które mogą być rezerwuarem szkodnika,
  • przenoszone z wiatrem na znaczne odległości.
  • przenoszone z wodą niosącą reszki roślinne porażone nicieniami lub z wodą służącą do nawadniania,
  • w grudkach gleby lub szczątkach roślinnych przyczepionych do narzędzi lub maszyn używanych w gospodarstwie.

Ochrona ziemniaków przed niszczykami

  • wolny od szkodnika materiał siewny i sadzeniowy,
  • stosowanie płodozmianu z udziałem zbóż, które nie są roślinami żywicielskimi,
  • usuwanie chwastów,
  • czyszczenie narzędzi i części maszyn używanych w gospodarstwie z gleby i resztek roślinnych

n.olbrzymi

Rys. 1. Niszczyk olbrzymi (Ditylenchus gigas). (a) samica – całe ciało; (b) samiec – całe ciało; (c) samica – region gardzieli; (d) samiec – region gardzieli; (e) region wulwy; (f) samica – tylna część ciała; (g) głowa – widok z góry; (h) głowa; (i) samiec – ogon; (j) samica – ogon. (Za Vovlas et al. 2011)Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka zjadliwego

Rys. 2. Cykl życiowy niszczyka olbrzymiego

 

 

Ang. Mushroom nematode

Opis gatunku

Samice: Długość ciała (L) = 0.42-1.41 mm; sztylet = 6.5-8.5 μm; gardziel = 87-142 μm; gardziel do zakończenia płata gardzieli = 89-196 μm; ogon = 37-87 μm; a = 24-50; b = 4.2-9.6; b' = 4.2-6.9; MB = 35-50; c = 9.8-17.8; c' = 3.1-6.7; VA/T = 0.9-1.9; V = 75-86; V' = 87-91.

Ciało krępe i wyprostowane. Pole boczne z sześcioma liniami (Rys. 1D). Oskórek cienki, pierścieniowanie zróżnicowane, nawet na jednym osobniku. Głowa niska, 5-6 μm szerokości, szkielet głowy z zewnętrznymi krawędziami płytek podstawowych sierpowaty i bardziej odbijający światło niż u innych gatunków niszczyków (Rys. 1C). Sztylet delikatny, stożek krótki, guzy zaokrąglone. Środkowe rozszerzenie gardzieli owalne, muskularne, z małymi zgrubieniami ścian światła przełyku. Gruczołowa cześć gardzieli u podstawy nachodzi (overlapping) na przednią część jelita u większości, ale nie u wszystkich, nicieni (Rys. 1A). Overlapping częściej obserwowany u samic niż u samców (Rys. 1B). Por wydalniczy na poziomie połączenia szyjki gardzieli (isthmus) i gruczołów gardzieli. Woreczek zapochwowy1.0-2.8 szerokości ciała na poziomie otworu płciowego lub 30-69% długości między otworem płciowym a otworem odbytowym (w przypadku niektórych samic krótszy woreczek zapochwowy był obserwowany). Zapochwowa część ciała długości 8-13 średnic ciała na poziomie otworu odbytowego. Spikule długości 15-23 μm, torebka kopulacyjna (bursa) sięga 20-55% długości ogona (Rys. 1F). Ogon gruby i krótki, z reguły wygięty brzusznie w jego tylnej części, koniec ogona zaokrąglony (Rys. 1E). (Za Brzeski 1998).

niszczyk piecz

Rys. 1. A – F. Niszczyk pieczarkowiec (Ditylenchus myceliophagus): A – region gardzieli, B – zróżnicowanie tylnej części gardzieli, C – głowa, D – pole boczne, E – ogon samicy, F – ogon samca. (Za Brzeski 1998)

Biologia 

W przypadku wysokiej i długotrwałej suszy zapadają w stan życia utajonego, potrafią w tym stanie przeżyć nawet do 3,5 roku.

Duże populacje nicieni potrafią się zbijać w grudki, które się przylepiają do owadów lub sprzętu używanego przy uprawie grzybów i w ten sposób są przenoszone w nowe miejsca. Przenoszone mogą być także wraz z wodą.

Występowanie

Niszczyk pieczarkowiec znajdowany jest w glebach klimatu umiarkowanego. Notowany był w Czechach, Polsce, Szwecji, Holandii, Włoszech oraz na Węgrzech i Ukrainie.

W Polsce często spotykany jest w różnego typu glebach, za wyjątkiem piaszczystych. 

Żywiciele

Niszczyk pieczarkowiec jest znany jako groźny szkodnik grzybów uprawnych (pieczarek, boczniaków, itp.). Może się także żywić saprofitycznymi grzybami glebowymi. 

Szkodliwość i ochrona 

  • wysysanie zawartości komórek grzybni przez nicienie, co powoduje jej zamieranie
  • sczernienie grzybni i zapach rozkładu
  • owocniki grzybów się nie rozwijają
  • obniżenie plonowania grzybów

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Profilaktyka

  • natychmiastowe usuwanie zużytego podłoża z najbliższego sąsiedztwa hali uprawowej
  • dezynfekowanie narzędzi i maszyn używanych do uprawy grzybów z resztek podłoża uprawowego i torfu okrywowego dozwolonymi preparatami
  • dezynfekowanie podłoża i torfu za pomocą ciepła (para wodna)
  • staranna dezynfekcja hali po zakończonym cyklu produkcyjnym
  • badanie torfu przeznaczonego do przygotowania okrywy pod kątem występowania nicieni
  • kontrola owadów mogących przenosić nicienie (np. ziemiórki) 

W przypadku pojawienia się nicieni grzybożernych w podłożu lub okrywie należy zlikwidować produkcję i odkazić całą halę. 

niszczyk piecz

Rys. 1. A – F. Niszczyk pieczarkowiec (Ditylenchus myceliophagus): A – region gardzieli, B – zróżnicowanie tylnej części gardzieli, C – głowa, D – pole boczne, E – ogon samicy, F – ogon samca. (Za Brzeski 1998)


 

 

ang. white potato cyst nematode, pale potato cyst nematode

Opis gatunku

Cysty koloru od jasnego do ciemnobrązowego okrągłe, nieregularne lub w kształcie zbliżonym do jaja (Fot. 1A). W przedniej części cysty widoczna często wygięta szyjka tj. część, którą nicień był połączony z rośliną. Po przeciwnej stronie cysty znajdują się struktury wykorzystywane do identyfikacji gatunków w obrębie rodzaju Globodera Skarbilovich, 1959. Diagnostyczne cechy budowy ścianki cysty wykorzystywane w identyfikacji gatunków z rodzaju Globodera to: liczba fałdów oskórka pomiędzy okienkiem wulwy i odbytem (u G. pallida średnio w populacji od 10 do 12) (Fot. 1B) oraz indeks Graneka (u G. pallida średnio w populacji od 2,1 do 2,5).

Stadium inwazyjne (drugie stadium młodociane - J2): ciałodługości 0,41–0,53 mm. Szkielet głowy silnie załamujący światło. Sztylet długości 23˗25 µm z guzkami zwężonymi w szczytowej części ku przodowi ciała, przypominającymi kotwicę (Fot. 2A) (Ryc. 1A). Pole boczne z czterema liniami. Ogon długości 40–60 μm (średnio 51–53 μm) na końcu zaokrąglony (Fot. 2B) (Ryc. 1B). Część hylinowa stanowi około 40–53% całkowitej długości ogona).

Literatura

Brzeski M. W. 1998. Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe. Muzeum i Instytut Zoologii PAN. ISBN 83–85192–84–0.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju GLOBODERA Skarbilovich, 1959 występujących w Polsce.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Globodera. ISBN 978–83–89867–34–6.

 

 

 

Biologia mątwików

Mątwiki należą do endopasożytów osiadłych, samica żeruje przez całe życie w jednym miejscu. Formą inwazyjną jest ruchliwe drugie stadium młodociane (J2), tzw. „larwa inwazyjna”, które wnika do tkanek korzenia. Po wniknięciu do korzenia, nicień przechodzi kolejne dwa linienia i z czasem staje się dojrzałym osobnikiem - samicą bądź samcem (Ryc. 2). Samice pozostają nieruchome w tkankach korzenia, samce poruszające się swobodnie opuszczają tkanki rośliny i schodzą do gleby. Proporcja płci uzależniona jest od warunków zewnętrznych; w warunkach niekorzystnych dla rozwoju nicienia w populacji dominują samce. Wokół głowy nicienia tkanka rośliny żywicielskiej ulega przekształceniu, ponieważ pod wpływem enzymów trawiennych pasożyta następuje zanik ścian komórkowych rośliny, tworzą się struktury odżywiające nicienia – syncytia. Do syncytiów spływają metabolity rośliny żywicielskiej, pasożyt ma więc stały dopływ pokarmu przez co osłabia roślinę. Z czasem silnie grubiejąca tylna część ciała samicy powoduje rozerwanie tkanek korzenia, w rezultacie otwór płciowy samicy i otwór odbytowy znajdują się poza korzeniem. Samce swobodnie poruszające się w glebie zapładniają samice i giną. Samice są bardzo płodne, jedna samica składa ok. 500 jaj, które rozwijają się wewnątrz jej ciała. Pierwsze linienie osobnika młodocianego ma miejsce w jaju, toteż jaja zawierają osobniki młodociane w stadium J2. Samica obumiera, odczepia się od korzenia, a wierzchnia warstwa jej ciała twardnieje, samica staje się cystą. Cysta z jajami zawierającymi „larwy inwazyjne” stanowi formę przetrwalnikową. Zamknięte w cyście „larwy inwazyjne” są chronione przed suszą, szkodliwymi substancjami itp. W sprzyjających warunkach temperatury i wilgotności, stymulowane przez wydzieliny korzeni roślin żywicielskich, „larwy inwazyjne” wydostają się na zewnątrz i atakują korzenie roślin.

Optymalna temperatura dla opuszczania cyst przez mątwika agresywnego wynosi około 15°C. W sezonie wegetacyjnym tylko niewielki procent osobników młodocianych opuszcza cysty. Pozostałe w cyście „larwy inwazyjne” stanowią źródło infekcji dla roślin w kolejnych latach. W obrębie G. pallida znane są obecnie 3 patotypy różniące się zdolnością rozwoju na różnych genotypach Solanum spp.

Literatura

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Globodera. ISBN 978–83–89867–34–6.

Ryc.2

Ryc. 2. Schemat cyklu rozwojowego mątwika (Globodera sp). Rys. Ewa Dmowska.

Występowanie

Mątwik agresywny Globodera pallida (Stone, 1973) pochodzi z Ameryki Południowej, pod koniec XVI wieku został zawleczony do Europy. Obecnie występuje na wszystkich kontynentach (https://gd.eppo.int/taxon/MELGFA/distribution). Znany również w Polsce.

Rośliny żywicielskie

Roślinami żywicielskimi dla Globodera pallida poza ziemniakiem (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) są oberżyna (Solanum melongena L.) i lulek czarny (Hyosceamus niger L.).

Szkodliwość i Ochrona

Status prawny

Gatunek ten znajduje się na liście organizmów kwarantannowych Zał. 1 (cz. A, dział 2) do ROZPORZĄDZENIA MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI z dnia 21 lutego 2008 r. – Dziennik Ustaw 2008 nr 46.

Objawy porażenia roślin przez mątwiki

Porażenie wrażliwych odmian ziemniaka przez G. pallida nie wywołuje specyficznych objawów na nadziemnych częściach tych roślin. Pierwszym symptomem wskazującym na możliwość porażenia roślin ziemniaka przez ten gatunek są skupiska roślin gorzej rosnących na polu uprawnym. Dowodem, że słaby rozwój roślin jest spowodowany żerowaniem mątwika agresywnego, są widoczne gołym okiem mlecznobiałe samice znajdujące się na korzeniach ziemniaka w fazie jego kwitnienia.

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

  • ugorowanie gleby; pasożyty pozbawione roślin żywicielskich giną. W warunkach klimatu umiarkowanego jednoroczne ugorowanie powoduje spadek liczebności populacji średnio o 35%.
  • wprowadzenie na pole przed uprawą główną tzw. roślin pułapkowych, ograniczających rozmnażanie i rozwój mątwików. Są to rośliny z rodziny psiankowatych, których wydzieliny korzeniowe pobudzają „larwy inwazyjne” do opuszczenia cyst. „Larwy inwazyjne” wnikają do korzeni, a porażone rośliny niszczy się zanim na ich korzeniach wykształcą się młode samice mątwików. Ten zabieg wymaga podjęcia właściwej decyzji dotyczącej terminu zniszczenia roślin pułapkowych. Zastosowanie roślin pułapkowych jest skuteczniejsze w porównaniu z ugorowaniem w obniżaniu liczebności populacji mątwika ziemniaczanego; spadek zagęszczenia mątwika ziemniaczanego po wprowadzeniu na pole roślin pułapkowych był o 45% wyższy w porównaniu ze spadkiem zagęszczenia po ugorowaniu.
  • wprowadzenie do płodozmianu odpornych na mątwiki pułapkowych roślin psiankowatych np. psianki stuliszolistnej (Solanum sisymbrifolium Lam.), zwanej również dzikim pomidorem. Uprawa tej rośliny powoduje spadek liczebności mątwika w glebie aż o 75%.
  • wprowadzenie do płodozmianu odmian ziemniaka odpornych na dany gatunek i patotyp mątwika. Jest to metoda bardzo skuteczna pod warunkiem, że zostanie właściwie rozpoznany gatunek oraz patotyp mątwika, gdyż poszczególne patotypy różnią się zakresem roślin żywicielskich. Obecnie w Krajowym Rejestrze Odmian znajduje się ponad sto nazw odmian ziemniaka z podaną informacją o ich odporności na konkretny gatunek i patotyp mątwika (Tab. 1). bardzo ważne jest zapobieganie rozprzestrzeniania się źródła zakażenia – cyst. Należy zadbać, aby w przypadku wykrycia cyst na polu nie przenieść ich z grudkami gleby, które przylgnęły do narzędzi, lub maszyn używanych do prac polowych na sąsiednie pola.
  • do zwalczania mątwików w uprawie ziemniaka zaleca się stosowanie preparatu Vydate 10 G w formie granulatu. Vydate 10 G jest preparatem toksycznym, stąd zabrania się jego stosowania w strefie bezpośredniej ochrony ujęć wody. W celu ochrony ptaków i ssaków środek ten powinien zostać całkowicie przykryty glebą. Vydate 10 G działa najskuteczniej w temperaturze powyżej 15°C. Do zwalczania mątwika stosować można również Nemathorin 10G.

Fot 1


Fot. 1. Globodera pallida: A - cysty,(Fot. Handoo); B - Ścianka cysty Globodera rostochiensis. (o-odbyt, ow- okienko wulwy, fo-fałdy oskórka) (Fot. Renata Dobosz).

Handoo Z. http://www.ars.usda.gov/is/pr/2007/070627.htm

Matwik Fot 2

Fot. 2. Globodera pallida (drugie stadium młodociane - J2): A - głowa z widocznymi guzkami sztyletu; B - ogon. Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Matwik Ryc. 1

Ryc. 1. Drugie stadium młodociane Globodera pallida): A - głowa z widocznymi guzkami sztyletu; B – ogon. Wg Brzeski, 1998.

 

ang. yellow potato cyst nematode, golden potato cyst nematode, golden nematode

Opis gatunku

Cysty koloru od jasnego do ciemnobrązowego okrągłe, nieregularne lub w kształcie zbliżonym do jaja (Fot. 1A). W przedniej części cysty widoczna często wygięta szyjka tj. część, którą nicień był połączony z rośliną. Po przeciwnej stronie cysty znajdują się struktury wykorzystywane do identyfikacji gatunków w obrębie rodzaju Globodera Skarbilovich, 1959. Ścianka cysty z wyraźnymi rzędami punktów lub z punktami ułożonymi w nieregularne wzory (Fot. 1B).

Diagnostyczne cech budowy ścianki cysty wykorzystywane w identyfikacji gatunków z rodzaju Globodera to: liczba fałdów oskórka pomiędzy okienkiem wulwy i odbytem (u G. rostochiensis średnio w populacji od 17 do 20 ) (Fot. 2) oraz indeks Graneka (u G. rostochiensis średnio w populacji od 3 do 4,7 ).

Stadium inwazyjne (drugie stadium młodociane - J2) (Fot. 3):Ciało długości 0,37–0,56mm. Szkielet głowy silnie załamujący światło. Guzki sztyletu od zaokrąglonych po lekko wygięte ku przodowi ciała w ich części wierzchołkowej (Fot. 3A, Ryc. 1A). Długość ogona w zakresie 40–70 μm (średnio 42–55μm). Hyalinowa część ogona stanowi 42–56% jego całkowitej długości. Koniec ogona zaokrąglony (Fot. 3B, Ryc. 1B).

Literatura

Brzeski M. W. 1998. Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe. Muzeum i Instytut Zoologii PAN. ISBN 83–85192–84–0.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju GLOBODERA Skarbilovich, 1959 występujących w Polsce.

Dobosz R. Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S., 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Globodera. ISBN 978–83–89867–34–6.

 

Biologia mątwików

Mątwiki należą do endopasożytów osiadłych, samica żeruje przez całe życie w jednym miejscu. Formą inwazyjną jest ruchliwe drugie stadium młodociane (J2), tzw. „larwa inwazyjna”, które wnika do tkanek korzenia. Po wniknięciu do korzenia, nicień przechodzi kolejne dwa linienia i z czasem staje się dojrzałym osobnikiem - samicą bądź samcem. Samice pozostają nieruchome w tkankach korzenia, samce poruszające się swobodnie opuszczają tkanki rośliny i schodzą do gleby. Proporcja płci uzależniona jest od warunków zewnętrznych; w warunkach niekorzystnych dla rozwoju nicienia w populacji dominują samce. Wokół głowy nicienia tkanka rośliny żywicielskiej ulega przekształceniu, ponieważ pod wpływem enzymów trawiennych pasożyta następuje zanik ścian komórkowych rośliny, tworzą się struktury odżywiające nicienia – syncytia. Do syncytiów spływają metabolity rośliny żywicielskiej, pasożyt ma więc stały dopływ pokarmu przez co osłabia roślinę. Z czasem silnie grubiejąca tylna część ciała samicy powoduje rozerwanie tkanek korzenia, w rezultacie otwór płciowy samicy i otwór odbytowy znajdują się poza korzeniem. Samce swobodnie poruszające się w glebie zapładniają samice i giną. Samice są bardzo płodne, jedna samica składa ok. 500 jaj, które rozwijają się wewnątrz jej ciała (Fot. 4). Pierwsze linienie osobnika młodocianego ma miejsce w jaju, toteż jaja zawierają osobniki młodociane w stadium J2. Samica obumiera, odczepia się od korzenia, a wierzchnia warstwa jej ciała twardnieje, samica staje się cystą. Cysta z jajami zawierającymi „larwy inwazyjne” stanowi formę przetrwalnikową. Zamknięte w cyście „larwy inwazyjne” są chronione przed suszą, szkodliwymi substancjami itp. W sprzyjających warunkach temperatury i wilgotności, stymulowane przez wydzieliny korzeni roślin żywicielskich, „larwy inwazyjne” wydostają się na zewnątrz i atakują korzenie roślin (Ryc. 2).

Optymalna temperatura dla opuszczania cyst przez mątwika ziemniaczanego jest w granicach 20–25°C. W sezonie wegetacyjnym tylko niewielki procent osobników młodocianych opuszcza cysty. Pozostałe w cyście „larwy inwazyjne” stanowią źródło infekcji dla roślin w kolejnych latach. W krajach o cieplejszym kimacie może rozwijać się kilka pokoleń mątwików w ciągu roku, w Polsce natomiast rozwija się tylko jedno pełne pokolenie. W obrębie każdego z gatunków znane są patotypy różniące się zdolnością rozwoju na różnych genotypach Solanum spp. Obecnie znanych jest 5 patotypów G. rostochiensis.

Literatura

Dobosz R. Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Ryc.2

Ryc. Schemat cyklu rozwojowego mątwika (Globodera sp). Rys. Ewa Dmowska.

Występowanie

Mątwik ziemniaczany Globodera rostochiensis(Wollenweber, 1923) pochodzi z Ameryki Południowej, pod koniec XVI wieku został zawleczony do Europy. Obecnie występuje na wszystkich kontynentach (https://gd.eppo.int/taxon/MELGFA/distribution). Znany również w Polsce.

Rośliny żywicielskie

Roślinami żywicielskimi Globodera rostochiensis są rośliny z rodziny psiankowatych (Solanaceae Juss.) W warunkach klimatycznych Polski mątwik ziemniaczany pasożytuje na: ziemniaku (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.), pomidorze (Solanum lycopersicum L.), oberżynie (Solanum melongena L.) a także bieluniu (Datura L.), lulku czarnym (Hyosceamus niger L.), tujałce (Salpiglossis spp.), papryczce rocznej (Capsium annuam L.), wilczej jagodzie (Atropa belladonna L.).

Szkodliwość i Ochrona

Status prawny

Gatunek ten znajduje się na liście organizmów kwarantannowych Zał. 1 (cz. A, dział 2) do ROZPORZĄDZENIA MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI z dnia 21 lutego 2008 r. – Dziennik Ustaw 2008 nr 46.

Objawy porażenia roślin przez mątwiki

Porażenie wrażliwych odmian ziemniaka przez Globodera rostochiensis nie wywołuje specyficznych objawów na nadziemnych częściach tych roślin. Pierwszym symptomem wskazującym na możliwość porażenia roślin ziemniaka przez ten gatunek są skupiska roślin gorzej rosnących na polu uprawnym. Bezpośrednim dowodem, że słaby rozwój roślin jest spowodowany żerowaniem mątwików, są widoczne gołym okiem samice w kolorze złota znajdujące się na korzeniach ziemniaka w fazie jego kwitnienia.

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

  • ugorowanie gleby; pasożyty pozbawione roślin żywicielskich giną. W warunkach klimatu umiarkowanego jednoroczne ugorowanie powoduje spadek liczebności populacji średnio o 35%.
  • wprowadzenie na pole przed uprawą główną tzw. roślin pułapkowych, ograniczających rozmnażanie i rozwój mątwików. Są to rośliny z rodziny psiankowatych, których wydzieliny korzeniowe pobudzają „larwy inwazyjne” do opuszczenia cyst. „Larwy inwazyjne” wnikają do korzeni, a porażone rośliny niszczy się zanim na ich korzeniach wykształcą się młode samice mątwików. Ten zabieg wymaga podjęcia właściwej decyzji dotyczącej terminu zniszczenia roślin pułapkowych. Zastosowanie roślin pułapkowych jest skuteczniejsze w porównaniu z ugorowaniem w obniżaniu liczebności populacji mątwika ziemniaczanego; spadek zagęszczenia mątwika ziemniaczanego po wprowadzeniu na pole roślin pułapkowych był o 45% wyższy w porównaniu ze spadkiem zagęszczenia po ugorowaniu.
  • wprowadzenie do płodozmianu odpornych na mątwiki pułapkowych roślin psiankowatych np. psianki stuliszolistnej (Solanum sisymbrifolium Lam.), zwanej również dzikim pomidorem. Uprawa tej rośliny powoduje spadek liczebności mątwika w glebie aż o 75%.
  • wprowadzenie do płodozmianu odmian ziemniaka odpornych na dany gatunek i patotyp mątwika. Jest to metoda bardzo skuteczna pod warunkiem, że zostanie właściwie rozpoznany gatunek oraz patotyp mątwika, gdyż poszczególne patotypy różnią się zakresem roślin żywicielskich. Obecnie w Krajowym Rejestrze Odmian znajduje się ponad sto nazw odmian ziemniaka z podaną informacją o ich odporności na konkretny gatunek i patotyp mątwika
  • zapobieganie rozprzestrzeniania się źródła zakażenia – cyst. Należy zadbać, aby w przypadku wykrycia cyst na polu nie przenieść ich z grudkami gleby, które przylgnęły do narzędzi, lub maszyn używanych do prac polowych na sąsiednie pola.
  • do zwalczania mątwików w uprawie ziemniaka zaleca się stosowanie preparatu Vydate 10 G w formie granulatu. Vydate 10 G jest preparatem toksycznym, stąd zabrania się jego stosowania w strefie bezpośredniej ochrony ujęć wody. W celu ochrony ptaków i ssaków środek ten powinien zostać całkowicie przykryty glebą. Vydate 10 G działa najskuteczniej w temperaturze powyżej 15°C. Do zwalczania mątwika stosować można również Nemathorin 10G.

Fot. 1

Fot. 1. Cysty mątwika ziemniaczanego (Globodera rostochiensis) - A; punktowanie ścianki

cysty - B. Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot.2 Glob.rost

Fot. 2. Ścianka cysty Globodera rostochiensis. Skala=10 μm. (o-odbyt, ow- okienko wulwy, fo-fałdy oskórka). Fot. Renata Dobosz.

Fot.3 glob.rost

Fot. 3. Drugie stadium młodocianeGlobodera rostochiensis: A - głowa z widocznymi guzkami sztyletu; B - ogon. Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot4.glob.rost

 

 

 

 

 

 

Fot. 4. Jaja i osobniki młodociane (J2) Globodera rostochiensis. Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

 

Ryc.1 glob rost

 

 

 

 

 

 

 

Ryc. 1. Globodera rostochiensis (drugie stadium młodociane - J2):

A - głowa; B - ogon. Wg Brzeski, 1998.

 

 

 

 

ang. carrot root nematode, carrot cyst nematod

Opis gatunku

Cysty kształtu cytryny koloru jasnobrązowego, z zygzakowatym ornamentem, długości od 0,22 do 0,62 mm i szerokości 0,16–0,5 mm. W przedniej części cysty widoczna, często wygięta, szyjka tj. część, którą nicień był połączony z rośliną. W tylnej część cysty znajduje się tzw. stożek wulwalny, którego elementy budowy wykorzystywane są w diagnostyce gatunków Heterodera Schmidt, 1871(Ryc. 1). Są to: półokienka (wysokości 31 μm i szerokości 39 μm) rozdzielone mostem wulwy (typ ambifenestralny), na którym znajduje się szczelina wulwy (długości 47 μm) oraz most dolny długości 90 μm. Bullae nie występują (Ryc. 2). Przez ściankę „młodej” cysty często widoczne są jaja i formy młodociane.

Stadium inwazyjne (drugie stadium młodociane - J2): Ciało smukłe długości 411–429 μm, z mocniejszym, w porównaniu do larw guzaków szkieletem głowy oraz sztyletem długości 23–24 μm. Guzy sztyletu w przedniej części spłaszczone lub wklęsłe do okrągłych. Pole boczne osobników młodocianych J2 z czterema liniami. Ogon zwężający się równomiernie długości 49–53 μm, na zakończeniu zaokrąglony. Hyalinowa części ogona 28–31 μm (Ryc. 3).

Literatura

Brzeski M. W., 1998. Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe. Muzeum i Instytut Zoologii PAN. ISBN 83–85192–84–0.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju HETERODERA Schmidt, 1871 występujących w Polsce.

Wilski A. 1967. Nicienie szkodniki roślin uprawnych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. 

Biologia mątwików

Mątwiki należą do endopasożytów osiadłych, samica żeruje przez całe życie w jednym miejscu. Formą inwazyjną jest ruchliwe drugie stadium młodociane (J2), tzw. „larwa inwazyjna”, które wnika do tkanek korzenia. Po wniknięciu do korzenia, nicień przechodzi kolejne dwa linienia i z czasem staje się dojrzałym osobnikiem - samicą bądź samcem. Samice pozostają nieruchome w tkankach korzenia, samce poruszające się swobodnie opuszczają tkanki rośliny i schodzą do gleby. Proporcja płci uzależniona jest od warunków zewnętrznych; w warunkach niekorzystnych dla rozwoju nicienia w populacji dominują samce. Wokół głowy nicienia tkanka rośliny żywicielskiej ulega przekształceniu, ponieważ pod wpływem enzymów trawiennych pasożyta następuje zanik ścian komórkowych rośliny, tworzą się struktury odżywiające nicienia – syncytia. Do syncytiów spływają metabolity rośliny żywicielskiej, pasożyt ma więc stały dopływ pokarmu przez co osłabia roślinę. Z czasem silnie grubiejąca tylna część ciała samicy powoduje rozerwanie tkanek korzenia, w rezultacie otwór płciowy samicy i otwór odbytowy znajdują się poza korzeniem. Samce poruszające się w glebie zapładniają samice i giną. Samice są bardzo płodne, jedna samica składa ok. 500 jaj, które rozwijają się wewnątrz jej ciała. Pierwsze linienie osobnika młodocianego ma miejsce w jaju, toteż jaja zawierają osobniki młodociane w stadium J2. Samica obumiera, odczepia się od korzenia, a wierzchnia warstwa jej ciała twardnieje, samica staje się cystą. Cysta z jajami zawierającymi „larwy inwazyjne” stanowi formę przetrwalnikową. Zamknięte w cyście „larwy inwazyjne” są chronione przed suszą, szkodliwymi substancjami itp. W sprzyjających warunkach temperatury i wilgotności, stymulowane przez wydzieliny korzeni roślin żywicielskich, „larwy inwazyjne” wydostają się na zewnątrz i atakują korzenie roślin (Ryc. 4). W sezonie wegetacyjnym tylko niewielki procent osobników młodocianych opuszcza cysty. Pozostałe w cyście „larwy inwazyjne” stanowią źródło infekcji dla roślin w kolejnych latach. W krajach o cieplejszym kimacie może rozwijać się kilka pokoleń mątwików w ciągu roku, w Polsce natomiast rozwija się tylko jedno pełne pokolenie.

Literatura

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju HETERODERA Schmidt, 1871 występujących w Polsce.

Wilski A. 1967. Nicienie szkodniki roślin uprawnych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. 

Ryc.2

Ryc. 4. Schemat cyklu rozwojowego mątwika (Heterodera sp.). Rys. Ewa Dmowska.

Mątwik marchewkowy znany jest z kilku krajów europejskich, również z Polski.

Gatunek tenrozwija się na marchwi uprawnej (Daucus carota L.), marchwi dzikiej (Daucus pulcherrimaWilld.) oraz chwastach z rodzaju kłobuszka (Torilils Adans).

Status prawny

Gatunek ten nie znajduje się na liście organizmów kwarantannowych. 

Objawy porażenia roślin przez mątwiki

Objawy porażenia roślin na polu przez mątwika marchwiowgo są podobne do symptomów powodowanych przez inne mątwiki: skupiska skarlałych roślin, niektóre wykazujące objawy więdnięcia. Przy silnym zainfekowaniu mątwikami daje się zauważyć placowe wypadanie roślin. System korzeniowy porażonej rośliny charakteryzują tzw. brody korzeniowe, utworzone z licznych drobnych korzeni, dzięki czemu roślina może pobierać więcej wody. Na korzeniach roślin zaatakowanych przez mątwika marchwiowego dostrzec można białe samice oraz cysty tych nicieni.

Ograniczanie liczebności i metody zwalczania mątwików

  • usuwanie z pola chwastów – żywicieli mątwika marchwiowego, których obecność na polu podtrzymuje rozwój nicienia, co skutkuje wzrostem jego liczebności,
  • unikanie przenoszenia źródła zakażenia, czyli cyst w grudkach gleby przyklejonych do narzędzi i maszyn używanych w gospodarstwie,
  • wprowadzenie do płodozmianu roślin, których obecność spowoduje obniżenie liczebności nicieni,
  • ograniczenie uprawy marchwi w monokulturze. 

Ryc. 1. cysty heterodera carotae

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ryc. 1. Cysty Heterodera carotae. Wg. Wilski, 1967 (zmienione).

Ryc.2. Heterodera. budowa okienka cysty Ryc. 3. Heterodera carotae stadium inwazyjne

Ryc.2                                                                                                               Ryc.3

Ryc.2. Heterodera : budowa okienka cysty. Wg Brzeski, 1998 (zmienione).   

Ryc. 3. Heterodera carotae: stadium inwazyjne (J2): A – głowa; B – ogon. Wg Brzeski, 1998.

Ryc.2

Ryc. 4. Schemat cyklu rozwojowego mątwika (Heterodera sp.). Rys. Ewa Dmowska.

 

 

ang. beet cyst eelworm, sugarbeet nematode

Opis gatunku

Cysty w kształcie cytryny (Fot. 1) długości: 0,53 – 0,97 mm i szerokości: 0,34 – 0,52 mm. Dojrzałe cysty koloru ciemnobrązowego, młodsze w jaśniejszym kolorze z zygzakowatym ornamentem. W przedniej części cysty widoczna często wygięta szyjka tj. część, którą nicień był połączony z rośliną. Struktury tylnej część cysty tzw. stożka wykorzystuje się w diagnostyce gatunków. Są to: półokienka (wyskości35–38 μm i szerokości 25–31 μm) rozdzielone wąskim mostkiem (typ ambifenestralny), na którym znajduje się szczelina wulwy (długości 41–44 μm) oraz most dolny i bullae (Ryc. 1; Fot. 2–3). Przez ściankę „młodej” cysty często widoczne są jaja i formy młodociane.

Stadium inwazyjne (drugie stadium młodociane - J2): Ciało smukłe długości 436–489 μm, z mocniejszym, w porównaniu do osobników młodocianych J2 guzaków szkieletem głowy, oraz sztyletem długości 25–26 μm. Guzki sztyletu w kształcie kotwicy skierowane ku przodowi ciała. (Ryc. 2A). Pole boczne osobników młodocianych J2 z czterema liniami (Fot. 4) Ogon długości 45–49 μm zwężający się równomiernie, na końcu zaokrąglony. Hyalinowa części ogona, długości 24–27 μm (Ryc. 2B).

Literatura

Brzeski M. W., 1998. Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe. Muzeum i Instytut Zoologii PAN. ISBN 83–85192–84–0.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju HETERODERA Schmidt, 1871 występujących w Polsce.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji rodzajów z rodziny HETERODERIDAE Filipjev et Schuurmans Stekhoven, 1941 występujących w Polsce.

Biologia mątwików

Mątwiki należą do endopasożytów osiadłych, samica żeruje przez całe życie w jednym miejscu. Formą inwazyjną jest ruchliwe drugie stadium młodociane (J2), tzw. „larwa inwazyjna”, które wnika do tkanek korzenia. Po wniknięciu do korzenia, nicień przechodzi kolejne dwa linienia i z czasem staje się dojrzałym osobnikiem - samicą bądź samcem. Samice pozostają nieruchome w tkankach korzenia, samce poruszające się swobodnie opuszczają tkanki rośliny i schodzą do gleby. Proporcja płci uzależniona jest od warunków zewnętrznych; w warunkach niekorzystnych dla rozwoju nicienia w populacji dominują samce. Wokół głowy nicienia tkanka rośliny żywicielskiej ulega przekształceniu, ponieważ pod wpływem enzymów trawiennych pasożyta następuje zanik ścian komórkowych rośliny, tworzą się struktury odżywiające nicienia – syncytia. Do syncytiów spływają metabolity rośliny żywicielskiej, pasożyt ma więc stały dopływ pokarmu przez co osłabia roślinę. Z czasem silnie grubiejąca tylna część ciała samicy powoduje rozerwanie tkanek korzenia, w rezultacie otwór płciowy samicy i otwór odbytowy znajdują się poza korzeniem. Samce poruszające się w glebie zapładniają samice i giną. Samice są bardzo płodne, jedna samica składa ok. 500 jaj, które rozwijają się wewnątrz jej ciała. Pierwsze linienie osobnika młodocianego ma miejsce w jaju, toteż jaja zawierają osobniki młodociane w stadium J2. Samica obumiera, odczepia się od korzenia, a zewnętrzna powłoka jej ciała twardnieje i samica staje się cystą. Cysta z jajami zawierającymi „larwy inwazyjne” stanowi formę przetrwalnikową. Zamknięte w cyście „larwy inwazyjne” są chronione przed suszą, szkodliwymi substancjami itp. W sprzyjających warunkach temperatury i wilgotności, stymulowane przez wydzieliny korzeni roślin żywicielskich, „larwy inwazyjne” wydostają się na zewnątrz i atakują korzenie roślin (Ryc. 3). W sezonie wegetacyjnym tylko niewielki procent osobników młodocianych opuszcza cysty. Pozostałe w cyście „larwy inwazyjne” stanowią źródło infekcji dla roślin w kolejnych latach. W warunkach klimatycznych Polski mątwik burakowy rozwija dwa pełne pokolenia w uprawie buraka cukrowego oraz jedno w uprawie rzepaku jarego i ozimego.

Ryc.2

Ryc. 3. Schemat cyklu rozwojowego mątwika (Heterodera sp.). Rys. Ewa Dmowska.

Występowanie

Mątwik burakowyjest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym, był znajdowany w Europie, Ameryce Północnej, Środkowym Wschodzie, na całym obszarze byłego ZSRR, Afryce Zachodniej, Australii, Meksyku i Chile. Występuje także w Polsce.

Rośliny żywicielskie

Żywicielami mątwika burakowego jest ponad 200 gatunków roślin należących do rodziny komosowatych (Chenopodiaceae Vent.) i kapustnych (Cruciferae Juss.), wśród których jest wiele gatunków warzyw: burak ćwikłowy (Beta vulgaris ssp. vulgaris var. conditiva) rzodkiewka (Rhaphanus dativus var. sativus), kalafior (Brassica oleracea L. var. botrytis L.), kapusta (Brassica L.) i szpinak (Spinacia oleracea L.) oraz rośliny przemysłowe, np. burak cukrowy (Beta vulgaris L. ssp. vulgaris var. Altissima), rzepak (Brassica napus L. var. Napus). Mątwik burakowy rozwija się także na wielu gatunkach chwastów np: komosie pospolitej (Chenopodium album L.), tobołkach polnych (Thlaspi arvense L.), rzodkwi (Raphanus L.) oraz na gorczycy polnej (Sinapsis alba L.).

Szkodliwość i Ochrona 

Status prawny

Gatunek ten nie znajduje się na liście organizmów kwarantannowych. 

Objawy porażenia roślin przez mątwiki

Objawy porażenia roślin na polu przez mątwika burakowego są podobne do symptomów powodowanych przez inne mątwiki: skupiska skarlałych roślin, niektóre wykazujące objawy więdnięcia. Przy silnym zainfekowaniu mątwikami daje się zauważyć placowe wypadanie roślin. System korzeniowy porażonej rośliny charakteryzują tzw. brody korzeniowe (Fot. 5), utworzone z licznych drobnych korzeni, dzięki czemu roślina może pobierać więcej wody. Na korzeniach roślin zaatakowanych przez mątwika burakowego dostrzec można białe samice oraz cysty nicienia (Fot. 6–7). 

Ograniczanie liczebności i metody zwalczania mątwików

  • usuwanie z pola chwastów – żywicieli mątwika burakowego, których obecność na polu podtrzymuje rozwój nicienia, co skutkuje wzrostem jego liczebności,
  • unikanie przenoszenia źródła zakażenia, czyli cyst w grudkach gleby przyklejonych do narzędzi i maszyn używanych w gospodarstwie,
  • wprowadzenie do płodozmianu roślin, których obecność spowoduje obniżenie liczebności nicieni, na przykład uprawa marchwi czy uprawa fasoli (Phaseolus L.) zmniejsza liczebność mątwika burakowego w glebie o około 50%,
  • w uprawie buraka ćwikłowego wprowadzenie do płodozmianu roślin pułapkowych, których wydzieliny stymulują wychodzenie „larw inwazyjnych” z cyst, ale czas wegetacji tych roślin jest za krótki, żeby mątwiki mogły przejść cały cykl życiowy. Do takich roślin należy m. in. rzodkiewka. Jej uprawa przez rok spowodowała spadek liczebności mątwika burakowego o 48%,
  • zastosowanie odmian buraka cukrowego o zmniejszonej wrażliwości na mątwika burakowego,
  • uwzględnienie w płodozmianie roślin odmian rzodkwi oleistej (Raphanus sativus L.), facelii błękitnej (Phacelia tanacetifolia Benth.) i gorczycy białej (Sinapsis alba L.) obniżającej zagęszczenie mątwika w glebie,
  • wprowadzenie do płodozmianu roślin obniżających wielkość populacji nicienia tj. żyto, kukurydza, lucerna,
  • chemiczne zwalczanie mątwika burakowego preparatem Vydate 10G (jednorazowo przed sadzeniem 25 kg/ha).

Fot. 5. Burak ćwikłowy

Fot. 5. Burak ćwikłowy (Beta vulgaris ssp. vulgaris var. conditiva) porażony przez mątwika burakowego(Heterodera schachtii). Widoczne brody korzeniowe orazprzylegające do korzeni samice oraz młode cysty.Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

 

 

Fot. 1. Cysty mątwika burakowego

 

 

 

 

 

 

 

  

Fot. 1. Cystymątwika burakowego (Heterodera schachtii) Schmidt, 1891 –.

Fot. Renata Dobosz. 

 

 

Fot. 2. Okienko ambifenestralne samicy                 

 

 

 

 

  

Fot. 2. Okienko ambifenestralne samicy (mw – mostek wulwalny, pow – półokienko wulwy)

Heterodera schachtii. Skala = 20 μm. Fot. Renata Dobosz.

 

 

Fot. 3. Okienko ambifenestralne samicy b  

 

 

   

 

 

Fot. 3. Okienko ambifenestralne samicy (b – bullae (twory maczugowate), ub – mostek dolny)

Heterodera schachtii. Skala = 20 μm. Fot. Renata Dobosz.

 

 

Fot.4. Pole boczne osobnika młodocianego

Fot.4. Pole boczne osobnika młodocianego J2 mątwika burakowego (Heterodera schachtii). Fot. Renata Dobosz.

 

Fot. 5. Burak ćwikłowy

Fot. 5. Burak ćwikłowy (Beta vulgaris ssp. vulgaris var. conditiva) porażony przez mątwika burakowego(Heterodera schachtii). Widoczne brody korzeniowe orazprzylegające do korzeni samice oraz młode cysty.Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot. 6. Samice mątwika burakowego

Fot. 6. Samice mątwika burakowego (Heterodera schachtii) na korzeniach buraka ćwikłowego (Beta

vulgaris ssp. vulgaris var. conditiva). Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot. 7. Młoda cysta mątwika burakowego

Fot. 7. Młoda cysta mątwika burakowego (Heterodera schachtii) na korzeniach buraka ćwikłowego

Beta vulgaris ssp. vulgaris var. conditiva).Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Ryc. 1. Heterodera budowa okienka cysty

Ryc. 1. Heterodera : budowa okienka cysty. Wg Brzeski, 1998 (zmienione).

Ryc. 2. Osobnik młodociany

Ryc. 2. Osobnik młodociany w drugim stadium rozwojowym (J2): A - głowa; B – ogon. Wg Brzeski, 1998.

 

 

ang. columbia root-knot nematode

Opis gatunku

Samice: Ciało okrągłe lub w kształcie gruszki, z krótką szyjką w jego przedniej części (Ryc. 1J-K). Sztylet lekko zakrzywiony, z wyraźnie oddzielonymi, lekko spłaszczonymi i delikatnie pochylonymi guzkami. Guzki owalne lub nieregularnego kształtu. (Ryc. 1G,1H). Wulwa położona na niewielkim wzniesieniu.

Guzaki identyfikuje się głównie na podstawie cech budowy tylnej części ciała samicy (tzw. płytki perinealnej). Płytka perinealna guzaka amerykańskiego jest niewielka, okrągła lub lekko owalna (Fot. 1), z niskim i zaokrąglonym łukiem grzbietowym. Linie boczne słabo widoczne.

Samce:Głowa niewyraźnie oddzielona od reszty ciała. Sztylet delikatny z guzkami wyraźnie oddzielonymi od jego podstawy. Guzki sztyletu owalne lub nieregularne, lekko spłaszczone i delikatnie pochylone (Ryc. 1F). Pole boczne z czterema liniami.

Stadium inwazyjne (drugie stadium młodociane - J2) (Ryc. 1A): Ciało wydłużone, smukłe. Delikatny Sztylet długości 9,5–10 μm, z guzkami tj. opisane powyżej u samicy i samca (Fot. 2A). Hemizonid położony w okolicy pora wydalniczego. Pola boczne z 4 liniami. Ogon w kształcie stożka, na końcu zaokrąglony (Fot. 2B, Ryc. 1B-D).

*część systemu nerwowego, widoczny jako soczewkowaty twór położony pod oskórkiem na brzusznej stronie ciała nicienia w pobliżu pora wydalniczego.

Literatura

Brzeski M. W. 1998. Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe. Muzeum I Instytut Zoologii PAN. ISBN 83–85192–84–0.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju MELOIDOGYNE Göldi, 1892 występujących w Polsce.

Dobosz R.Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

Biologia guzaków

Guzaki są endopasożytami osiadłymi, niemal cały ich cykl życiowy odbywa się w tkankach rośliny żywicielskiej, jedynie „larwa inwazyjna” J2 przebywa poza organizmem żywiciela (Ryc. 2). „Larwa inwazyjna” wnika do miękiszu korzenia, najczęściej tuż za stożkiem wzrostu, lub do bulwy ziemniaka. W komórkach rośliny znajdujących się wokół głowy nicienia zachodzą zmiany w ich budowie i funkcji, co jest związane z powstaniem struktury odżywiającej tzw. komórki olbrzymiej, do której spływają metabolity rośliny dostarczając nicieniowi związków potrzebnych do jego dalszego wzrostu i rozwoju. Na skutek podziałów komórek w tkankach przylegających do miejsc żerowania nicieni tworzą się charakterystyczne wyrośla o średnicy kilku milimetrów. Po wniknięciu do tkanek rośliny, forma młodociana J2 przechodzi kolejne linienia i staje się osobnikiem dorosłym samicą albo samcem. Proporcja płci uzależniona jest od warunków zewnętrznych; w warunkach niekorzystnych dla rozwoju nicienia w populacji dominują samce. Dojrzałe samce mają robakowaty kształt, poruszając się swobodnie opuszczają tkanki rośliny i schodzą do gleby, po zapłodnieniu samicy giną. Dojrzałe samice pozostają nieruchome w tkankach korzenia, są bardzo grube, swoim kształtem przypominają gruszkę. Zapłodniona samica składa jaja do galaretowatego woreczka tworzonego z wydzielin gruczołów odbytowych. Powstałe w ten sposób złoże jajowe znajduje się na zewnątrz korzenia rośliny żywicielskiej. Jedna samica w ciągu życia produkuje od 300 do 1000 jaj. W temperaturze ok. 30°C cykl rozwojowy guzaka trwa ok. 21 dni, a długość życia guzaka wynosi 2–3 miesiące. U guzaków, podobnie, jak u mątwików, pierwsze linienie odbywa się w jaju. Jajo opuszcza forma młodociana J2, która atakuje korzeń lub bulwę.

Literatura

Dobosz R.Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

Ryc.2 guzak am

Ryc. 2. Schemat cyklu rozwojowego guzaka (Meloidogyne sp.). Rys. Ewa Dmowska.

 

Występowanie

Guzak amerykański dotychczas stwierdzony w krajach europejskich (Belgia, Francja, Holandia, Portugalia, Turcja), a także w USA, Meksyku, Argentynie, Mozambiku i Południwej Afryce (RPA) (https://gd.eppo.int/taxon/MELGCH/distribution). Dotychczas nie notowany w Polsce.

Rośliny żywicielskie

Spektrum roślin żywicielskich u tego gatunku jest bardzo szeroki. Guzak amerykański poraża jedno- i dwuliścienne rośliny zarówno uprawne, jak i chwasty. Poza takimi roślinami jak np. ziemniak (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) lub marchew (Daucus carota L), może wystąpić również w uprawie zbóż czy kukurydzy (Zea mays L.). 

Szkodliwość i Ochrona

Status prawny

Guzak amerykański znajduje się na liście organizmów kwarantannowych – Zał. 1 (cz. A, dział 2) do ROZPORZĄDZENIA MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI z dnia 21 lutego 2008 r. – Dziennik Ustaw 2008 nr 46.

Objawy porażenia guzakami

Źródłem infekcji są porażone guzakami części roślin oraz zakażona gleba. Porażenie roślin przez guzaki nie powoduje powstania charakterystycznych objawów na nadziemnych częściach roślin, niemniej porażone rośliny mogą być wyraźnie mniejsze w porównaniu z roślinami nie zaatakowanymi przez nicienie. Rośliny silnie porażone mogą wykazywać objawy więdnięcia, a nawet zamierać. Natomiast specyficzne zniekształcenia obserwuje się na organach podziemnych; na korzeniach roślin porażonych przez te nicienie tworzą się charakterystyczne guzy; na powierzchni porażonych bulw zaobserwować można zniekształcenia tkanki okrywającej, a na przekroju niewielkie, ciemne punkty- miejsca występowania samic guzaków. (Fot. 3, 4, 5).

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Ze względu na bardzo szeroki zakres roślin żywicielskich zaplanowanie płodozmianu skutecznie ograniczającego liczebność guzaka amerykańskiego, jest bardzo trudne i dotychczas nie opracowano odpowiedniego schematu. W tej sytuacji zaleca się stosowanie zarówno profilaktyki jak i metod agrotechnicznych i chemicznych.

Profilaktyka

  • zapobiegać przenoszeniu źródła infekcji - resztek porażonych roślin, gleby przylegającej do narzędzi i części maszyn używanych do prac polowych,
  • po każdym cyklu uprawy zaleca się dezynfekowanie narzędzi, kuwet i pojemników dozwolonymi preparatami najlepiej na bazie nadtlenku wodoru, kwasu octowego lub nadoctowego,
  • do nasadzeń należy stosować materiał wolny od szkodnika,

Metody agrotechniczne

  • systematyczne usuwanie chwastów zarówno z obszaru przeznaczonego pod uprawę roślin, jak i pojemników z uprawianymi roślinami ozdobnymi. Chwasty będące roślinami żywicielskimi dla guzaka amerykańskiego mogą być rezerwuarem szkodników,
  • stosowanie zmianowania.

Metody chemiczne

  • w przypadku wykorzystywania podłoża z pryzmy kompostowej należy wykonać kompleksowe odkażanie gleby przy użyciu metamu sodowego (Nemasol 510 SL) lub dazometu (Basamid 97 GR).

Literatura

Dobosz R.Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

ryc.1.guzak am

Ryc. 1. Meloidogyne chitwoodi: stadium młodociane J2: A - pokrój ciała; B - D - ogon; E - gardziel; samiec: F - głowa; samica: G - sztylet;H - przednia część ciała; J-K - pokrój ciała. Wg Brzeski, 1998.

Ryc.2 guzak am

Ryc. 2. Schemat cyklu rozwojowego guzaka (Meloidogyne sp.). Rys. Ewa Dmowska.

Fot. 1. Meloidogyne chitwoodi

Fot. 1. Meloidogyne chitwoodi: płytka perinealna. Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot. 2. Stadium młodociane

Fot. 2.Stadium młodociane J2 Meloidogyne chitwoodi: A - głowa; B - ogon. Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot. 3. Wyrośla

Fot. 3. Wyrośla powstałe na korzeniach selera w wyniku pasożytowania guzaka amerykańskiego (Meloidogyne chitwoodi). Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot. 4. Bulwa

Fot. 4. Bulwa ziemniaka porażona guzakiem amerykańskim (Meloidogyne chitwoodi). Fot. Tomasz Konefał.

Fot. 5. Bulwa ziemniaka

Fot. 5. Bulwa ziemniaka porażona guzakiem amerykańskim (Meloidogyne chitwoodi). Ciemne punkty wskazujące miejsca występowania samic nicienia. Fot. Tomasz Konefał.


 

 

ang.false columbia root-knot nematode

Opis gatunku 

Samice: Ciało okrągłe lub w kształcie przypominające gruszkę z krótką szyjką w przedniej części. Sztylet delikatny, lekko zakrzywiony w szczytowej części, z okrągłymi guzkami (Ryc. 1). Linie boczne słabo widoczne. Wulwa położona na niewielkim wzniesieniu.

Guzaki identyfikuje się głównie na podstawie cech budowy tylnej części ciała samicy (tzw. płytki perinealnej). Guzaka holenderskiego charakteryzuje owalna płytka perinealna z grubymi liniami oskórka. (Fot. 1).

Samce: Głowa delikatnie oddzielona od pozostałej części ciała. Sztylet delikatny, lekko wygięty w kierunku grzbietowym z okrągłymi guzkami. Pole boczne z czterema liniami. (Ryc. 2).

Stadium inwazyjne (drugie stadium młodociane - J2): Ciało wydłużone, smukłe. Sztylet delikatny z wyraźnie widocznymi okrągłymi guzkami. Hemizonid* występuje przed lub w pobliżu pora wydalniczego. Pole boczne z czterema liniami. Ogon stożkowaty, na końcu zaokrąglony (Fot. 2, Ryc. 3).

*część systemu nerwowego, widoczna jako soczewkowaty twór położony pod oskórkiem na brzusznej stronie ciała nicienia w pobliżu pora wydalniczego.

Literatura

Brzeski M. W. 1998. Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe. Muzeum i Instytut Zoologii PAN. ISBN 83–85192–84–0.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju MELOIDOGYNE Göldi, 1892 występujących w Polsce.

Dobosz R. Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

Biologia guzaków

Guzaki są endopasożytami osiadłymi, niemal cały ich cykl życiowy odbywa się w tkankach rośliny żywicielskiej, jedynie „larwa inwazyjna” J2 przebywa poza organizmem żywiciela (Ryc. 4). „Larwa inwazyjna” wnika do miękiszu korzenia, najczęściej tuż za stożkiem wzrostu, lub do bulwy ziemniaka. W komórkach rośliny znajdujących się wokół głowy nicienia zachodzą zmiany w ich budowie i funkcji, co jest związane z powstaniem struktury odżywiającej tzw. komórki olbrzymiej, do której spływają metabolity rośliny dostarczając nicieniowi związków potrzebnych do jego dalszego wzrostu i rozwoju. Na skutek podziałów komórek w tkankach przylegających do miejsc żerowania nicieni tworzą się charakterystyczne wyrośla o średnicy kilku milimetrów. Po wniknięciu do tkanek rośliny, forma młodociana J2 przechodzi kolejne linienia i staje się osobnikiem dorosłym samicą albo samcem. Proporcja płci uzależniona jest od warunków zewnętrznych; w warunkach niekorzystnych dla rozwoju nicienia w populacji dominują samce. Dojrzałe samce mają robakowaty kształt, poruszając się swobodnie opuszczają tkanki rośliny i schodzą do gleby, po zapłodnieniu samicy giną. Dojrzałe samice pozostają nieruchome w tkankach korzenia, są bardzo grube, swoim kształtem przypominają gruszkę. Zapłodniona samica składa jaja do galaretowatego woreczka tworzonego z wydzielin gruczołów odbytowych. Powstałe w ten sposób złoże jajowe znajduje się na zewnątrz korzenia rośliny żywicielskiej. Jedna samica w ciągu życia produkuje od 300 do 1000 jaj. W temperaturze ok. 30°C cykl rozwojowy guzaka trwa ok. 21 dni, a długość życia guzaka wynosi 2–3 miesiące. U guzaków, podobnie, jak u mątwików, pierwsze linienie odbywa się w jaju. Jajo opuszcza forma młodociana J2, która atakuje korzeń lub bulwę.

Literatura

Dobosz R. Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

Występowanie

Występowanie guzaka holenderskiego stwierdzono w kilku krajach europejskich (Belgia, Francja Holandia, Szwajcaria i Niemcy), a także w Australii i Nowej Zelandii (https://gd.eppo.int/taxon/MELGFA/distribution). Dotychczas nie notowany w Polsce.

Rośliny żywicielskie

Spektrum roślin żywicielskich u tego gatunku jest bardzo szeroki. Guzak holenderski poraża jedno- i dwuliścienne rośliny zarówno uprawne, jak i chwasty. 

Szkodliwość i Ochrona

Status prawny

Guzak holenderski znajduje się na liście organizmów kwarantannowych – Zał. 1

(cz. A, dział 2) do ROZPORZĄDZENIA MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI z dnia 21 lutego 2008 r. – Dziennik Ustaw 2008 nr 46.

Objawy porażenia guzakami

Źródłem infekcji są porażone guzakami części roślin oraz zakażona gleba. Porażenie roślin przez guzaki nie powoduje powstania charakterystycznych objawów na nadziemnych częściach roślin, niemniej porażone rośliny mogą być wyraźnie mniejsze w porównaniu z roślinami nie zaatakowanymi przez nicienie. Rośliny silnie porażone mogą wykazywać objawy więdnięcia, nawet zamierać. Specyficzne zniekształcenia obserwuje się na organach podziemnych; na korzeniach porażonych przez te nicienie tworzą się charakterystyczne guzy, a na powierzchni porażonych bulw ziemniaka zaobserwować można zniekształcenia tkanki okrywającej. Na przekroju bulwy, natomiast, występują niewielkie ciemne punkty- miejsca występowania samic guzaków (Fot. 3–5).

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Ze względu na bardzo szeroki zakres roślin żywicielskich zaplanowanie płodozmianu skutecznie ograniczającego liczebność guzaka holenderskiego, jest bardzo trudne i dotychczas nie opracowano odpowiedniego schematu. W tej sytuacji zaleca się stosowanie zarówno profilaktyki jak i metod agrotechnicznych i chemicznych.

Profilaktyka

  • zapobiegać przenoszeniu źródła infekcji - resztek porażonych roślin, gleby przylegającej do narzędzi i części maszyn używanych do prac polowych,
  • po każdym cyklu uprawy zaleca się dezynfekowanie narzędzi, kuwet i pojemników dozwolonymi preparatami najlepiej na bazie nadtlenku wodoru, kwasu octowego lub nadoctowego,
  • do nasadzeń należy stosować materiał wolny od szkodnika.

Metody agrotechniczne

  • systematyczne usuwanie chwastów zarówno z obszaru przeznaczonego pod uprawę roślin, jak i pojemników z uprawianymi roślinami ozdobnymi. Chwasty będące roślinami żywicielskimi dla guzaka holenderskiego mogą być rezerwuarem szkodników,
  • stosowanie zmianowania.

Metody chemiczne

  • w przypadku wykorzystywania podłoża z pryzmy kompostowej należy wykonać kompleksowe odkażanie gleby przy użyciu metamu sodowego (Nemasol 510 SL) lub dazometu (Basamid 97 GR).

Literatura

Dobosz R. Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

Ryc. 1. Samica Meloidogyne fallax

Ryc. 1. Samica Meloidogyne fallax: A - przednia część ciała:, B - C - sztylet, D–K - kształt ciała. Wg Brzeski, 1998.

Ryc. 2. Samiec Meloidogyne fallax

Ryc. 2. Samiec Meloidogyne fallax: A - część przednia ciała; B - sztylet, C - E - sztylet; F - pole boczne. Wg Brzeski, 1998.

Ryc. 3. Stadium młodociane

Ryc. 3. Stadium młodociane J2 Meloidogyne fallax: A - część przednia ciała; B - głowa, C - F - ogon; G – pole boczne. Wg Brzeski, 1998.

Ryc.2 guzak am

Ryc. 4. Schemat cyklu rozwojowego guzaka (Meloidogyne sp.). Rys. Ewa Dmowska.

Fot. 1. Płytka perinealna Meloidogyne fallax

Fot. 1.Płytka perinealna Meloidogyne fallax. Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot. 2. Stadium młodociane

Fot. 2. Stadium młodociane J2 Meloidogyne fallax: A - głowa; B - ogon. Fot. Renata Dobosz, M. Gawlak.

Fot. 3. Wyrośla

Fot. 3. Wyrośla powstałe na korzeniach selera w wyniku pasożytowania guzaka holenderskiego (Meloidogyne fallax). Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

Fot. 4. Bulwa ziemniaka

Fot. 4. Bulwa ziemniaka porażona guzakiem holenderskim(Meloidogyne fallax). Fot. Tomasz Konefał.

Fot. 5. Bulwa ziemniaka

Fot. 5. Bulwa ziemniaka porażona guzakiem holenderskim(Meloidogyne fallax). Ciemne punkty wskazujące miejsca występowania samic nicienia. Fot. Tomasz Konefał.


 

 

ang. northern root knot nematode

Opis gatunku 

Samice: Ciało w kształcie przypominające gruszkę z widocznymi delikatnymi fałdami (ornamentami) oskórka (Ryc. 1, Fot. 1). W przedniej części ciała widoczna szyjka, za pomocą której nicień połączony jest z tkankami rośliny-żywiciela. W tej części ciała znajduje się lekko wygięty sztylet z wyraźnymi, zaokrąglonymi guzkami, służący do nakłuwania tkanek roślin i pobierania pokarmu (Ryc. 2H).

Guzaki identyfikuje się głównie na podstawie cech budowy tylnej części ciała samicy (tzw. płytki perinealnej). Płytkę perinealną guzaka północnegocharakteryzuje obecność punktowania w okolicy ogona oraz tzw. Skrzydełka - struktury oskórka znajdujące się po bokach ciała (Fot. 2).

Samce: Głowa wysoka oddzielona od reszty ciała. Sztylet delikatnej budowy z wyraźnie widocznymi zaokrąglonymi guzkami u jego podstawy (Ryc. 2G). Pola boczne z 4 liniami.

Stadium inwazyjne (drugie stadium młodociane - J2): Ciało wydłużone, smukłe (Fot. 3A). Szkielet głowy delikatny. Sztylet długości 10–12 µm, z zaokrąglonymi guzkami, oddzielonymi od podstawy sztyletu (Fot. 3B). Hemizonid* zlokalizowany przed porem wydalniczym (Ryc. 2F). Pola boczne z 4 liniami. Ogon stożkowaty, na zakończeniu zaokrąglony. Przezroczysta (hyalinowa) część ogona często o nieregularnym kształcie (Ryc. 2A-E, Fot. 3C)

*część systemu nerwowego, widoczny jako soczewkowaty twór położony pod oskórkiem na brzusznej stronie ciała nicienia w pobliżu pora wydalniczego.

Literatura

Brzeski M. W. 1998. Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe. Muzeum I Instytut Zoologii PAN. ISBN 83–85192–84–0.

Dobosz R. Klucz do identyfikacji gatunków z rodzaju MELOIDOGYNE Göldi, 1892 występujących w Polsce.

Dobosz R.Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

Biologia guzaków

Guzaki są endopasożytami osiadłymi, niemal cały ich cykl życiowy odbywa się w tkankach rośliny żywicielskiej, jedynie „larwa inwazyjna” J2 przebywa poza organizmem żywiciela. „Larwa inwazyjna” wnika do miękiszu korzenia, najczęściej tuż za stożkiem wzrostu, lub do bulwy ziemniaka. W komórkach rośliny znajdujących się wokół głowy nicienia zachodzą zmiany w ich budowie i funkcji, co jest związane z powstaniem struktury odżywiającej tzw. komórki olbrzymiej, do której spływają metabolity rośliny dostarczając nicieniowi związków potrzebnych do jego dalszego wzrostu i rozwoju. Na skutek podziałów komórek w tkankach przylegających do miejsc żerowania nicieni tworzą się charakterystyczne wyrośla o średnicy kilku milimetrów. Po wniknięciu do tkanek rośliny, forma młodociana J2 przechodzi kolejne linienia i staje się osobnikiem dorosłym samicą albo samcem. Proporcja płci uzależniona jest od warunków zewnętrznych; w warunkach niekorzystnych dla rozwoju nicienia w populacji dominują samce. Dojrzałe samce mają robakowaty kształt, poruszając się swobodnie opuszczają tkanki rośliny i schodzą do gleby, po zapłodnieniu samicy giną. Dojrzałe samice pozostają nieruchome w tkankach korzenia, są bardzo grube, swoim kształtem przypominają gruszkę. Zapłodniona samica składa jaja do galaretowatego woreczka tworzonego z wydzielin gruczołów odbytowych. Powstałe w ten sposób złoże jajowe znajduje się na zewnątrz korzenia rośliny żywicielskiej. Jedna samica w ciągu życia produkuje od 300 do 1000 jaj. W temperaturze ok. 30°C cykl rozwojowy guzaka trwa ok. 21 dni, a długość życia guzaka wynosi 2–3 miesiące. U guzaków, podobnie, jak u mątwików, pierwsze linienie odbywa się w jaju. Jajo opuszcza forma młodociana J2, która atakuje korzeń lub bulwę (Ryc. 3).

Literatura

Dobosz R.Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

Dobosz R., Obrępalska-Stęplowska A., Nowaczyk K., Kornobis S. 2008. Diagnostyka nicieni pasożytów roślin objętych regulacjami prawnymi. Instrukcja rozpoznawania gatunków z rodzaju Meloidogyne. ISBN 978–83–89867–36–0.

Występowanie

Powszechnie występuje w glebach uprawnych klimatu umiarkowanego. Meloidogyne hapla Chitwood, 1949 jest jednym z najbardziej pospolitych w Europie gatunków z tego rodzaju. Jego obecność stwierdzono, także w północnych regionach Stanów Zjednoczonych, Kanady i Azji, w Ameryce Południowej i Afryce, a także w południowych stanach Australii, Karaibach i Oceanii. Gatunek ten zasiedla zarówno pola uprawne jak i środowiska naturalne, takie jak wydmy nadbrzeżne, lasy czy brzegi rzek.

Rośliny żywicielskie

Guzak północny pasożytuje głównie na korzeniach roślin dwuliściennych; oprócz ziemniaka (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) roślinami żywicielskimi tego nicienia są m. in. marchew (Daucus carota L), seler (Apium graveolens L.) i pomidor (Solanum lycopersicum L.). Sporadycznie stwierdzano żerowanie guzaka północnego na cebuli (Allium cepa L.) i zbożach.

Guzak północny rozwija się także na korzeniach wielu gatunków roślin ozdobnych,  zarówno zielnych, jak i drzew i krzewów. Wśród bylin zielnych roślinami żywicielskimi dla guzaka północnego są: akant długolistny [Acanthus hungaricus (Borbás) Baenitz], bodziszek (Geranium L.), boltonia gwiaździsta (Bol - to nia asteroides L.), dzwonecznik (Adenophora Fisch.), dzwonek Poszarskiego (Campanula poscharskyana Degen), dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans L.), driakiew ( Scabiosa L.), farbownik (Anchusa L.), goryczka (Gentiana Perr. et Song), jarzmianka większa (Astrantia major L.), języczka (Ligularia Cass.), kocimiętka (Nepeta L.), lobelia szkarłatna (Lobelia cardinalis L.), łubin (Lupinus L.), miscant, (Miscanthus Andersson), nachyłek okółkowy (Coreopsis verticillata L.), ostrogowiec czerwony [Centrantus ruber (L.) DC.], ostróżka (Delphinium L.), perowskit łobodolistna (Perovskia atriplicifolia Benth.), pełnik ogrodowy (Trollius×hybridus L.), piwonia (Paeonia L.), powojnik (Clematis L.), przetacznik (Veronica L.), słonecznik [Heliopsis (L.) Sweet], szałwia (Salvia L.), tawułka Arendsa (Astilbe×arendsii), tojad (Aconitum L.), tojeść (Lysimachia L.), wiesiołek (Oenothera L.), zawilec wielkokwiatowy (Anemone syl - vestris L.), złocień ogrodowy [Dendrathema (DC.) Des Moul.] złocień trwały różowy [Tanacetum coccineum (Willd.) Grierson].

Spośród ozdobnych drzew i krzewów wrażliwe na żerowanie tego nicienia są następujące gatunki: abelia wielkokwiatowa [Abelia×grandiflora (André) Rehd.], brzoza szerokolistna odm. Japońska (Betula platyphylla var. japonica), hortensja bukietowa (Hydrangea paniculata Siebold), głogownik Frasera (Photinia×fraseri Dress), kalina koreańska (Viburnum carlesii), robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia L.), róża (Rosa L.), i tawuła (Spiraea L.).

Szkodliwość i Ochrona 

Status prawny

Gatunek ten nie znajduje się na liście organizmów kwarantannowych. 

Objawy porażenia

Porażenie przez guzaka północnego nie wywołuje charakterystycznych objawów na nadziemnych częściach roślin, niemniej porażone rośliny mogą być wyraźnie mniejsze w porównaniu z roślinami nie zaatakowanymi przez nicienie. Rośliny silnie porażone mogą wykazywać objawy więdnięcia, nawet zamierać. Natomiast specyficzne objawy obserwuje się na korzeniach – charakterystyczne guzy z wyrastającymi drobnymi korzeniami bocznymi oraz ciemne plamki na przekroju tkanek bulwy ziemniaka (Fot. 6–9).

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Zaleca się uprawę roślin jednoliściennych, które nie są roślinami żywicielskimi dla tego gatunku. Badania w kierunku selekcji odmian odpornych na guzaka północnego nie przyniosły oczekiwanego wyniku między innymi ze względu na olbrzymią zmienność nicieni należących do tego gatunku. W tej sytuacji zaleca się stosowanie zarówno profilaktyki jak i metod agrotechnicznych i chemicznych. 

Profilaktyka

  • zapobiegać przenoszeniu źródła infekcji - resztek porażonych roślin, gleby przylegającej do narzędzi i części maszyn używanych do prac polowych,
  • po każdym cyklu uprawy zaleca się dezynfekowanie narzędzi, kuwet i pojemników dozwolonymi preparatami najlepiej na bazie nadtlenku wodoru, kwasu octowego lub nadoctowego,
  • do nasadzeń należy stosować materiał wolny od szkodnika,

Metody agrotechniczne

  • systematyczne usuwanie chwastów należących do roślin dwuliściennych zarówno z obszaru przeznaczonego pod uprawę roślin, jak i pojemników z uprawianymi roślinami ozdobnymi. Chwasty będące roślinami żywicielskimi dla guzaka północnego mogą być rezerwuarem szkodników,
  • w uprawach gruntowych roślin ozdobnych należących do gatunków dwuliściennych pewne ograniczenie liczebności guzaka północnego można osiągnąć stosując zmianowanie z wykorzystaniem roślin jednoliściennych (z wyjątkiem wieloletnich traw z rodzaju Miskanthus.

Metody chemiczne

  • w przypadku wykorzystywania podłoża z pryzmy kompostowej należy wykonać kompleksowe odkażanie gleby przy użyciu metamu sodowego (Nemasol 510 SL) lub dazometu (Basamid 97 GR).

Literatura

Dobosz R.Nicienie pasożyty roślin w uprawie ziemniaka cz.I: mątwiki i guzaki.

 

Ryc. 1. Samice guzaka

Ryc. 1. Samice guzaka północnego (Meloidogynehapla). Rys. Łukasz Flis

Ryc. 2. Meloidogyne hapla

Ryc. 2. Meloidogyne hapla: A-E - nieregularny kształt ogona stadium młodocianego (J2); F - gardziel; G - głowa samca; H - sztylet samicy. Wg Brzeski, 1998.

Ryc. 3. Schemat cyklu rozwojowego guzaka

Ryc. 3. Schemat cyklu rozwojowego guzaka (Meloidogyne sp.). Rys. Ewa Dmowska.

Fot. 1. Samica i złoże    

Fot. 1. Samica i złoże jajowe guzaka północnego (Meloidogynehapla) wybarwione na czerwono fuksyną. Fot. Renata Dobosz.

Fot. 2. Płytka perinealna samicy

Fot. 2. Płytka perinealna samicy guzaka północnego (Meloidogyne hapla) z zaznaczonym punktowaniem. Fot. Renata Dobosz.

Fot. 3. Meloidogyne hapla

Fot. 3. Meloidogyne hapla: A - pokrój ciała stadium młodocianego J2; B - głowa; C - ogon. Fot. Łukasz Flis.

Fot. 6. Bulwa ziemniaka 

Fot. 4. Bulwa ziemniaka porażona guzakiem północnym (Meloidogyne hapla).

Ciemne punkty – miejsca występowania samic nicienia. Fot. Tomasz Konefał.

Fot. 7. Korzeń marchwi

Fot. 5. Korzeń marchwi porażony guzakiem północnym (Meloidogyne hapla).

Widoczne charakterystyczne wyrośla. Fot. Aneta Chałańska, Magdalena Gawlak.

Fot. 8. System korzeniowy truskawki

Fot. 6. System korzeniowy truskawki uszkodzony przez guzaka północnego (Meloidogyne hapla).

Fot. Aneta Chałańska.

Fot. 9. Wyrośla na korzeniu selera

Fot. 7. Wyrośla na korzeniu selera wykształcone na skutek żerowania guzaka północnego (Meloidogyne hapla),widoczne galaretowate worki jajowe.

Fot. Renata Dobosz, Magdalena Gawlak.

                                                                                                                                   


 

 

Opis gatunku

Samice: L = 0.31-0.54 mm; sztylet = 22-30 μm; gardziel = 78-103 μm; ogon = 20-35 μm; a = 15-27; b = 3.4-5.2; c = 9.2-22.0; c' = 2.1-3.3; V = 81-8.

Samice i osobniki młodociane skręcone brzusznie. Pole boczne z czterema liniami. Głowa zaokrąglona, wargi lub płytka wargowa nie odstająca. Sztylet sztywny, stożek długości 61-67% całości sztyletu, guzy około 3 μm szerokości. Otwór gruczołu grzbietowego 6-8 μm za guzami. Por wydalniczy 71-106 [84] μm lub 20-28 [23]% długości od przedniego końca ciała. Spermateka ze spermą, przysadki przy otworze płciowym wyraźne, zaokrąglone. Zakończenie ogona zróżnicowane, pierścieniowanie przy końcu ogona niewyraźne, pierścienie często małe, zakończenie ogona zaokrąglone.

Sztylet samców bardzo delikatny, 12-18 μm, spikule długości 21-25 μm.

Wszystkie stadia młodociane posiadają sztylet. Sztylet osiadłego stadium (4. stadium) długości 8-12 μm, gardziel mocno zredukowana, niefunkcyjna. (Za Brzeski 1998)

a

Rys. 1. A – B. Szpilecznik baldasznik (Paratylenchus bukowinensis) samica: A – rejon gardzieli, B – tylna część ciała. (Za Brzeski 1998)

Biologia

Szpileczniki należą do ektopasożytów wędrownych, prowadzących mało ruchliwy tryb życia.

Szpileczniki żerują na korzeniach roślin. Czwarte stadium juwenilne jest najbardziej odporne na brak żywiciela i to ono jest w stanie przeżyć zimę. Wiosną, pod wpływem wydzielin korzeniowych młode nicienie odszukują korzenie i rozpoczynają żerowanie na ich tkankach. Z czasem dojrzewają i stają się dojrzałymi płciowo samicami. Samce mają uwsteczniony przełyk i nie żerują. Samice po zapłodnieniu pozostają przez całe niemal życie w tym samym miejscu składając liczne jaja bezpośrednio do gleby, z których po tygodniu wylęgają się osobniki młodociane

Występowanie

Dotychczas odnotowano jego występowanie w kilku krajach Europy: Czechach, Estonii, Holandii, Niemczech, Norwegii, Polsce i Słowenii

W Polsce znajdowany na glebach ornych, w szczególności w uprawach, rzadziej na łąkach czy pastwiskach.

Rośliny żywicielskie

Roślinami żywicielskimi jest szereg gatunków roślin z rodzin: baldaszkowate (Apiaceaea), krzyżowe (Cruciferaceae) i dzwonkowate (Campanulaceae).

Szkodliwość i Ochrona

Objawy porażenia roślin przez szpilecznika baldasznika

  • ciemne plamy na korzeniach porażonych roślin,
  • liczne korzenie boczne.

Szkodliwość szpilecznika baldasznika

Szkody spowodowane żerowaniem szpilecznika baldasznika często są spotęgowane chorobami wywołanymi przez patogeniczne bakterie lub grzyby, które atakują rośliny w miejscach zranień spowodowanych ukłuciami sztyletu nicienia. W niektórych przypadkach obserwowano całkowite zniszczenie plantacji już na początku lata (czerwiec, lipiec).

Ograniczanie liczebności

stosowanie 3-4 letnich przerw w uprawie pietruszki lub selera i uprawianie w tym czasie roślin rolniczych.

Fot. 1. Samica Szpilecznika 

Fot. 1. Samica Szpilecznika baldasznika. Fot. Grażyna Winiszewska.

Fot.2. Szpilecznik baldasznik przedni

Fot.2. Szpilecznik baldasznik – przedni odcinek ciała samicy. Fot. Grażyna Winiszewska.

Fot 3

Fot. 3. Szpilecznik baldasznik – sztylet. Fot. Grażyna Winiszewska.

 

 

Opis gatunku

Samica: L = 0.38-0.60 mm; sztylet = 14-18 μm; gardziel = 64-84 μm; płat gardzieli = 18-42 μm; ogon = 18-27 μm; a = 18-32; b = 4.9-7.9; b' = 3.8-5.5; c = 16-27; c' = 1.7-3.0; V = 78-86.

Ciało proste lub brzusznie wygięte z wyraźnie widocznymi pierścieniami (Fot. 1). Głowa nieznacznie odcięta, z trzema (czasami dwoma lub czterema) pierścieniami (Rys. 1B, Fot. 2). Guzki sztyletu w części przedniej spłaszczone, skierowane ku przodowi ciała. Płat gardzieli długości 1.0–2.5 szerokości ciała (Rys. 1A). Por wydalniczy położony 62–80 μm od przedniego końca ciała. Pole boczne z sześcioma liniami w rejonie środka ciała, cztery linie na ogonie. Oocyty ułożone w pojedynczej linii, spermateka pusta. Woreczek zapochwowy długi, 1.0–2.1 szerokości ciała lub 33–60 % odległości między otworem płciowym (wulwą) a otworem wydalniczym (odbytem), ze szczątkowymi komórkami gonad (Rys. 1C). Ogon stożkowaty, z 18–30 pierścieniami. Zakończenie ogona zaokrąglone lub lekko maczugowate (clavate), pierścieniowane (Rys. 1D). (Za Brzeski 1998).

Samce: Dotychczas jedyny okaz samca z tego gatunku został opisany przez Karssen’a i Brinkman’a (Karssen G. and Brinkman H., 2003. On the male of Pratylenchus crenatus Loof, 1960 (Nematoda: Pratylenchidae). Nematology, 5(3): 479.).

Biologia korzeniaków

Nicienie z rodzaju Pratylenchus Filipjev, 1936 są wewnętrznymi, wędrownymi pasożytami korzeni. W cyklu rozwojowym korzeniaków występuje stadium jaja, cztery stadia młodociane oraz formy dorosłe: samice i samce. Wszystkie stadia młodociane i formy dorosłe korzeniaków posiadają zdolność ruchu i mogą atakować korzenie. Po wniknięciu do korzenia umiejscawiają się w miękiszu korowym. Korzeniaki czasem opuszczają tkanki korzenia i wychodzą do gleby. Samice składają jaja zarówno do gleby jak i wewnątrz tkanek korzeni. Dlatego korzeniaki można pozyskiwać zarówno z materiału roślinnego, jak i z gleby. Występowanie samców uzależnione jest od gatunku nicienia. Korzeniaki (szczególnie ich larwy) przy długotrwałej suszy mają zdolność zapadania w stan życia utajonego.

Pełny cykl rozwojowy korzeniaków trwa od 26 do 46 dni (około 6–8 tygodni) odpowiednio w temperaturze 30 i 17 oC, optymalna temperatura dla rozwoju tych gatunków wynosi 24 oC. 

Występowanie

Korzeniak łopatkowiec występuje w całym obszarze strefy klimatu umiarkowanego półkuli północnej a także w Australii.

W Europie notowany był w Belgii, Czechach, Estonii, Niemczech, Włoszech, Norwegii, Polsce, Słowenii, Holandii oraz na Cyprze i Ukrainie.

Występowanie w Polsce:

Jeden z najbardziej rozpowszechnionych gatunków korzeniaków w Polsce. Znajdowany głownie w glebach piaszczystych o niskim pH. Rozmnaża się na wielu gatunkach roślin. Czasami spotykany w dużej ilości w ryzosferze porażonych roślin selerowatych i marchwi. (Za Brzeski 1998).

Rośliny Żywicielskie

Spektrum roślin żywicielskich korzeniaków obejmuje ok. 350 gatunków roślin zarówno jedno- jak i dwuliściennych, w tym szereg gatunków uprawnych. Do gatunków porażanych przez korzeniaki należą m.in. zboża: owies (Avena L.), jęczmień (Hordeum L.), kukurydza (Zea L.), pszenica (Triticum L.), ziemniak (Solanum tuberosum spp. tuberosum), marchew (Daucus carota L.) drzewa owocowe: wiśnia (Cerasus Mill., jabłoń (Malus Mill.), grusza (Prunus L.), truskawka (Fragaria × ananassa Duchesne). Wśród roślin ozdobnych nicień ten zagraża m.in. uprawom: begonii (Begonia L.), floksa (Phlox L.), konwalii majowej (Convallaria majalis L.), kosacia bródkowego (Iris germanica L.), krokusa (Crocus L.), lilii (Lilium L.), narcyza (Narcissus L.), ostrokrzewu karbowanolistnego (Ilex crenata Thunb.), róży (Rosa L.), wyżlina większego (Antirrhinum majus L.) i złocienia trwałego różowego [Tanacetum coccineum (Willd.) Grierson]. Roślinami żywicielskimi korzeniaka szkodliwego są także pospolite chwasty, np., babka (Plantago L.), bniec (Melandrium Rohl.), bylica (Artemisia L.), komosa (Choenopodium L.), mak (Papaver L.), perz (Agropyron L.), przetacznik (Veronica L.), przytulia (Galium L.), rdest (Polygonum L.), rumianek (Matricaria L.), szarłat (Amaranthus L.) tasznik pospolity [Capsella bursa pastoris (L.) Medik.], włośnica (Setaria P. Beauv.), wyka (Vicia L.), żmijowiec (Echinum L.) i żółtnica (Galingsoga Ruiz & Pavon).

Szkodliwość i Ochrona

Szkodliwość korzeniaków

Bezpośrednia szkodliwość

          Żerowanie korzeniaków powoduje obumieranie tkanki miękiszowej, co skutkuje zahamowaniem wzrostu rośliny, a nawet jej obumarciem.

Pośrednia szkodliwość

          Pośrednia szkodliwość korzeniaków polega na tym, że nicienie uszkadzając tkanki korzeni ułatwiają infekcje patogenicznym grzybom i bakteriom.

Objawy porażenia roślin przez korzeniaki

  • zahamowanie rozwoju rośliny,
  • objawy więdnięcia
  • żółknięcie liści,
  • nekrozy na korzeniach, które można zaobserwować przy pomocy lupy już po 24 godzinach od wniknięcia nicienia do tkanek korzenia (Fot. 3),
  • zahamowanie rozwoju głównego korzenia oraz gnicie korzeni bocznych marchwi zainfekowanej korzeniakiem łopatkowcem (Pratylenchus crenatus),
  • obniżenie liczby i masy bulw produkowanych przez roślinę

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Ze względu na bardzo szeroki zakres roślin żywicielskich korzeniaków trudno zaplanować właściwy płodozmian, który skutecznie obniżałby liczebność tych nicieni.

Profilaktyka

  • dezynfekowanie narzędzi i maszyn używanych do uprawy z resztek gleby i roślin dozwolonymi preparatami, najlepiej na bazie nadtlenku wodoru, kwasu octowego lub nadoctowego.
  • wprowadzanie na pole tylko kwalifikowanego i pozbawionego zakażenia korzeniakami materiału rozmnożeniowego,

Metody agrotechniczne

  • staranne usuwanie z pola chwastów zarówno jedno- jak i dwuliściennych,

Metody biologiczne

  • uprawa roślin wrogich, np. uprawa aksamitki. Produkuje ona substancje zabijające korzeniaki.

Metody chemiczne

  • w uprawach ziemniaka, roślin korzeniowych i truskawek stosowanie nematocydu Vydate 10 G. 

 

 

Ang. California meadow nematode

Synonimy: P. minyus Sher & Allen, 1953;

P. capitatus Ivanova, 1968.

Opis gatunku

Samice: L = 0.31-0.60 mm; sztylet = 15-19 μm; gardziel = 62-82 μm; płat gardzieli = 20-42 μm; ogon = 16-26 μm; a = 16.5-32; b = 4.9-7.8; b' = 3.6-5.0; c = 14-27; c' = 1.5-2.5; V = 75.5-87.

Ciało proste lub brzusznie wygięte (Fot. 1). Region warg z dwoma raczej szerokimi pierścieniami, przy czym drugi szerszy niż pierwszy. Czasami trzy pierścienie mogą być obserwowane po jednej lub obu stronach głowy (Rys. 1A). Szkielet głowy mocno odbijający światło. Sztylet długości 16-17 μm, z dużymi, często wygięte ku przodowi ciała, a czasami spłaszczone guzkami. Por wydalniczy w odległości 63–81 μm od przedniego końca ciała. Płat gardzieli krótki 1.2–2.5 szerokości ciała. Pole boczne z czterema liniami, jednak u większości okazów można zaobserwować dodatkowe skośne wcięcia pomiędzy wewnętrznymi liniami. Spermateka pusta (Fot. 2). U większości samic V = 80–82. Woreczek zapochwowy bez wyraźnych elementów komórkowych gonady, długości 0.5–1.3 szerokości ciała lub 13.5–39% odległości między otworem płciowym (wulwą) a odbytem. Na ogonie 16–24 pierścieni, zakończenie ogona niepierścieniowane, zaokrąglone lub ścięte (Rys. 1B).

Samce: niezwykle rzadkie i raczej bezfunkcyjne. (Za Brzeski 1998). W opisie oryginalnym (Rensch, 1924) można znaleźć informacje o 2 samcach z tego gatunku.

Biologia

Nicienie z rodzaju Pratylenchus Filipjev, 1936 są wewnętrznymi, wędrownymi pasożytami korzeni. W cyklu rozwojowym korzeniaków występuje stadium jaja, cztery stadia młodociane oraz formy dorosłe: samice i samce. Występowanie samców uzależnione jest od gatunku nicienia. Wszystkie stadia młodociane i formy dorosłe korzeniaków posiadają zdolność ruchu i mogą atakować korzenie. Po wniknięciu do korzenia umiejscawiają się w miękiszu korowym. Korzeniaki czasem opuszczają tkanki korzenia i wychodzą do gleby. Samice składają jaja zarówno do gleby jak i wewnątrz tkanek korzeni. Dlatego korzeniaki można pozyskiwać zarówno z materiału roślinnego, jak i z gleby. Korzeniaki (szczególnie ich formy młdociane) przy długotrwałej suszy mają zdolność zapadania w stan życia utajonego. 

Występowanie

Korzeniak pospolity spotykany jest na wszystkich kontynentach w glebie stref umiarkowanych.

W Europie notowany był w Belgii, Chorwacji, Estonii, Niemczech, Włoszech, Norwegii, Polsce, Rumunii, Słowenii, Holandii, Hiszpanii oraz na Cyprze i Ukrainie.

Jest to jeden z najbardziej rozpowszechnionych gatunków z rodzaju Pratylenchus w Polsce. Występuje w różnych typach gleb, najczęściej spotykany jest w glebach ilastych. Rozmnaża się na wielu gatunkach roślin.

Rośliny Żywicielskie

Spektrum roślin żywicielskich korzeniaków obejmuje ok. 350 gatunków roślin zarówno jedno- jak i dwuliściennych, w tym szereg gatunków uprawnych. Do gatunków porażanych przez korzeniaki należą m.in. zboża: owies (Avena L.), jęczmień (Hordeum L.), kukurydza (Zea L.), pszenica (Triticum L.), ziemniak (Solanum tuberosum spp. tuberosum), marchew (Daucus carota L.) drzewa owocowe: wiśnia (Cerasus Mill., jabłoń (Malus Mill.), grusza (Prunus L.), truskawka (Fragaria × ananassa Duchesne). Wśród roślin ozdobnych nicień ten zagraża m.in. uprawom: begonii (Begonia L.), floksa (Phlox L.), konwalii majowej (Convallaria majalis L.), kosacia bródkowego (Iris germanica L.), krokusa (Crocus L.), lilii (Lilium L.), narcyza (Narcissus L.), ostrokrzewu karbowanolistnego (Ilex crenata Thunb.), róży (Rosa L.), wyżlina większego (Antirrhinum majus L.) i złocienia trwałego różowego [Tanacetum coccineum (Willd.) Grierson]. Roślinami żywicielskimi korzeniaka szkodliwego są także pospolite chwasty, np., babka (Plantago L.), bniec (Melandrium Rohl.), bylica (Artemisia L.), komosa (Choenopodium L.), mak (Papaver L.), perz (Agropyron L.), przetacznik (Veronica L.), przytulia (Galium L.), rdest (Polygonum L.), rumianek (Matricaria L.), szarłat (Amaranthus L.) tasznik pospolity [Capsella bursa pastoris (L.) Medik.], włośnica (Setaria P. Beauv.), wyka (Vicia L.), żmijowiec (Echinum L.) i żółtnica (Galingsoga Ruiz & Pavon).

Szkodliwość i Ochrona

Szkodliwość korzeniaków

Bezpośrednia szkodliwość

          Żerowanie korzeniaków powoduje obumieranie tkanki miękiszowej, co skutkuje zahamowaniem wzrostu rośliny, a nawet jej obumarciem.

Pośrednia szkodliwość

          Pośrednia szkodliwość korzeniaków polega na tym, że nicienie uszkadzając tkanki korzeni ułatwiają infekcje patogenicznym grzybom i bakteriom.

Objawy porażenia roślin przez korzeniaki

  • zahamowanie rozwoju rośliny,
  • objawy więdnięcia
  • żółknięcie liści,
  • nekrozy na korzeniach, które można zaobserwować przy pomocy lupy już po 24 godzinach od wniknięcia nicienia do tkanek korzenia (Fot. 3),
  • zahamowanie rozwoju głównego korzenia oraz gnicie korzeni bocznych marchwi zainfekowanej korzeniakiem łopatkowcem (Pratylenchus crenatus),
  • obniżenie liczby i masy bulw produkowanych przez roślinę

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Ze względu na bardzo szeroki zakres roślin żywicielskich korzeniaków trudno zaplanować właściwy płodozmian, który skutecznie obniżałby liczebność tych nicieni.

Profilaktyka

  • dezynfekowanie narzędzi i maszyn używanych do uprawy z resztek gleby i roślin dozwolonymi preparatami, najlepiej na bazie nadtlenku wodoru, kwasu octowego lub nadoctowego.
  • wprowadzanie na pole tylko kwalifikowanego i pozbawionego zakażenia korzeniakami materiału rozmnożeniowego,

Metody agrotechniczne

  • staranne usuwanie z pola chwastów zarówno jedno- jak i dwuliściennych,

Metody biologiczne

  • uprawa roślin wrogich, np. uprawa aksamitki. Produkuje ona substancje zabijające korzeniaki.

Metody chemiczne

  • w uprawach ziemniaka, roślin korzeniowych i truskawek stosowanie nematocydu Vydate 10 G. 

 

 

Ang. Northern root-lesion nematode

Opis gatunku 

Samica: L = 0.43–0.81 mm; sztylet = 15–17 µm; gardziel = 73–98 µm; płat gardzieli = 30–77 µm; ogon = 21–38 µm; a = 19–32; b = 5.3–7.9; b' = 3.0–4.9; c = 14.5–24; c' = 1.5–2.6; V = 75–84

Ciało proste lub nieznacznie wygięte, rzadko krótsze niż 0.5 mm (Fot. 1) Głowa nieznacznie odcięta, z trzema (rzadko czterema) pierścieniami (Rys. 1A). Guzki sztyletu w części przedniej spłaszczone do nieznacznie kotwicowatych. Por wydalniczy w odległości 74–96 μm od przedniego końca ciała. Płat gardzieli długości 1.6–3.5 szerokości ciała. Pole boczne z czterema liniami. Spermateka pełna, z reguły okrągła, czasami tylko nieznacznie dłuższa niż szersza (Fot. 2). Woreczek zapochwowy 0.6–1.6 szerokości ciała lub 17–47% odległości między otworem płciowym (wulwą) a odbytem (Rys. 1C). Ogon nieznacznie zwężający się, z 15–27 pierścieniami, zakończenia ogona niepierścieniowane, z reguły zaokrąglone (Rys. 1B, Fot. 3).

Samce: obecne. (Za Brzeski, 1998)

Biologia korzeniaków

Nicienie z rodzaju Pratylenchus Filipjev, 1936 są wewnętrznymi, wędrownymi pasożytami korzeni. W cyklu rozwojowym korzeniaków występuje stadium jaja, cztery stadia młodociane oraz formy dorosłe: samice i samce. Występowanie samców uzależnione jest od gatunku nicienia. Wszystkie stadia młodociane oraz formy dorosłe korzeniaków posiadają zdolność ruchu i mogą atakować korzenie. Po wniknięciu do korzenia umiejscawiają się w miękiszu korowym. Korzeniaki czasem opuszczają tkanki korzenia i wychodzą do gleby. Samice składają jaja zarówno do gleby jak i wewnątrz tkanek korzeni. Dlatego korzeniaki można pozyskiwać zarówno z materiału roślinnego, jak i z gleby. Korzeniaki (szczególnie ich formy młodociane) przy długotrwałej suszy mają zdolność zapadania w stan życia utajonego. Cykl rozwojowy korzeniaka szkodliwego trwa od 26 do 46 dni (6–8 tygodni) odpowiednio w temperaturze 30 i 17 oC, optymalna temperatura dla rozwoju tego gatunku wynosi 24 oC.

Występowanie

Korzeniak szkodliwy spotykany jest na wszystkich kontynentach w glebie stref umiarkowanych.

W Europie notowany był w Austrii, Belgii, Chorwacji, Czechach, Estonii, Niemczech, Włoszech, Norwegii, Polsce, Rumunii, Słowenii, Hiszpanii, Holandii oraz na Cyprze i Ukrainie.

W Polsce znajdowany jest z reguły na terenach uprawnych, rzadziej w naturalnych środowiskach.

Uważany za najbardziej szkodliwy gatunek wśród korzeniaków występujących w naszym kraju. Rozmnaża się na wielu gatunkach roślin.

Rośliny Żywicielskie 

Spektrum roślin żywicielskich korzeniaków obejmuje ok. 350 gatunków roślin zarówno jedno - jak i dwuliściennych, w tym szereg gatunków uprawnych. Do gatunków porażanych przez korzeniaki należą m.in. zboża: owies (Avena L.), jęczmień (Hordeum L.), kukurydza (Zea L.), pszenica (Triticum L.), ziemniak (Solanum tuberosum spp. tuberosum), marchew (Daucus carota L.) drzewa owocowe: wiśnia (Cerasus Mill., jabłoń (Malus Mill.), grusza (Prunus L.), truskawka (Fragaria × ananassa Duchesne). Wśród roślin ozdobnych nicień ten zagraża m.in. uprawom: begonii (Begonia L.), floksa (Phlox L.), konwalii majowej (Convallaria majalis L.), kosacia bródkowego (Iris germanica L.), krokusa (Crocus L.), lilii (Lilium L.), narcyza (Narcissus L.), ostrokrzewu karbowanolistnego (Ilex crenata Thunb.), róży (Rosa L.), wyżlina większego (Antirrhinum majus L.) i złocienia trwałego różowego [Tanacetum coccineum (Willd.) Grierson]. Roślinami żywicielskimi korzeniaka szkodliwego są także pospolite chwasty, np., babka (Plantago L.), bniec (Melandrium Rohl.), bylica (Artemisia L.), komosa (Choenopodium L.), mak (Papaver L.), perz (Agropyron L.), przetacznik (Veronica L.), przytulia (Galium L.), rdest (Polygonum L.), rumianek (Matricaria L.), szarłat (Amaranthus L.) tasznik pospolity [Capsella bursa pastoris (L.) Medik.], włośnica (Setaria P. Beauv.), wyka (Vicia L.), żmijowiec (Echinum L.) i żółtnica (Galingsoga Ruiz & Pavon).

Szkodliwość i Ochrona

Szkodliwość korzeniaków

Bezpośrednia szkodliwość

          Żerowanie korzeniaków powoduje obumieranie tkanki miękiszowej, co skutkuje zahamowaniem wzrostu rośliny, a nawet jej obumarciem.

Pośrednia szkodliwość

          Pośrednia szkodliwość korzeniaków polega na tym, że nicienie uszkadzając tkanki korzeni ułatwiają infekcje patogenicznym grzybom i bakteriom.

Objawy porażenia roślin przez korzeniaki

  • zahamowanie rozwoju rośliny,
  • objawy więdnięcia
  • żółknięcie liści,
  • nekrozy na korzeniach, które można zaobserwować przy pomocy lupy już po 24 godzinach od wniknięcia nicienia do tkanek korzenia (Fot. 3),
  • zahamowanie rozwoju głównego korzenia oraz gnicie korzeni bocznych marchwi zainfekowanej korzeniakiem łopatkowcem (Pratylenchus crenatus),
  • obniżenie liczby i masy bulw produkowanych przez roślinę

Ograniczanie liczebności i zwalczanie

Ze względu na bardzo szeroki zakres roślin żywicielskich korzeniaków trudno zaplanować właściwy płodozmian, który skutecznie obniżałby liczebność tych nicieni.

Profilaktyka

  • dezynfekowanie narzędzi i maszyn używanych do uprawy z resztek gleby i roślin dozwolonymi preparatami, najlepiej na bazie nadtlenku wodoru, kwasu octowego lub nadoctowego.
  • wprowadzanie na pole tylko kwalifikowanego i pozbawionego zakażenia korzeniakami materiału rozmnożeniowego,

Metody agrotechniczne

  • staranne usuwanie z pola chwastów zarówno jedno- jak i dwuliściennych,

Metody biologiczne

  • uprawa roślin wrogich, np. uprawa aksamitki. Produkuje ona substancje zabijające korzeniaki.

Metody chemiczne

  • w uprawach ziemniaka, roślin korzeniowych i truskawek stosowanie nematocydu Vydate 10 G.